Պոլսահայութեան Վերայայտնութիւնը՝ Պոլսոյ Մէջ

Ô±Õ¬ÕºÕ§Ö€ Õ”Õ§Õ·Õ«Õ·
Arevelk.am

Պոլսահայութիւնը՝ արեւմտահայոց այս կարեւոր հատուածը առանձնայատուկ վիճակ մը կը ներկայացնէ տեղացի ժողովուրդին հետ ունեցած իր շփումներուն մէջ: Ցաւալին այն է որ Փոքր Ասիոյ հնագոյն եւ բնիկ ժողովուրդներէն հայ ազգը, իր բնօրրանին վրայ ո՛չ միայն բնակչութեան տեսակէտէ նսեմացած էր, միաժամանակ՝ մեծամասնութիւնը կազմող տեղացի ժողովուրդին յիշողութենէն ջնջուած էր: 1990ական տարիները եւ յատկապէս Հրանդ Տինքի սպանութիւնը կարեւոր դարձակէտ մը հանդիսացաւ՝ տեղացի ժողովուրդին մեծամասնութեան յիշողութիւնը թարմացնելու ուղղութեամբ:

Տեղացի թուրք ժողովուրդին կողմէ պոլսահայութեան օտարացումը , այլ խօսքով՝ պատմական իրողութիւններու բերումով հայ համայնքին հասարակ ժողովուրդին մօտ գրեթէ ամբողջովին մոռացութեան ենթարկումը, տիրող հակահայ մթնոլորտին եւ հայատեացութեան բնական հետեւանքն էր: Հետեւաբար՝ պոլսահայութիւնը, մասնաւորաբար Ի դարու երկրորդ կէսը, տասնամեակներով շարունակ աննշմարելի եւ աներեւելի դարձած էր իր հարազատ քաղաքին՝ Պոլսոյ մէջ:

Օսմանեան շրջանի Պոլսոյ առօրեային մէջ կարեւոր դեր մը կը խաղար պոլսահայ համայնքը թէ՛ կայսութեան պալատին մէջ ունեցած բարձր ծառայութիւններով եւ թէ որպէս սովորական կեանքին ազդեցիկ ու գործօն տարրերէն մին: Պոլսահայոց նպաստը խիստ կարեւոր եղած է քաղաքին զարգացման ուղղութեամբ՝ գրեթէ բոլոր մասնագիտութիւններէ եւ բնագաւառներէ ներս: Այս էր պոլսահայ համայնքի առկայ իրավիճակը մինչեւ Մեծ Եղեռնի նախօրեակը:

Այստեղ հարկ է նշել հին ու նոր տուեալներով պոլսահայ բնակչութեան քանակը, քաղաքի ընդհանուր բնակչութեան հետ բաղդատելով: Ըստ պատմաբան Ֆիլիփ Մանսէլի՝ 1914ի ենթադրական տուեալներով Պոլսոյ ընդհանուր բնակչութիւնը կը հաշուէ 1,020,000 հոգի, որոնց 49 տոկոսը կը կազմեն մահմետականները, 25 տոկոսը հայերը, իսկ մնացեալը՝ տարբեր ազգերու պատկանող ոչ-մահմետականներ: 1995ի հոկտեմբերին կայացած մարդահամարի պաշտօնական տուեալներուն համաձայն, Պոլսոյ բնակչութիւնը կը հասնի 12,000,000ի, որուն  99,99 առ հարիւրը կը կազմեն մահմետականները, իսկ հայերը՝ միայն թէ 0,005 տոկոսը: Այժմ Պոլսոյ ընդհանուր բնակչութիւնը կը հաշուէ առնուազն 15,000,000 հոգի, որոնց շատ աննշան մէկ մասը կը կազմէ պոլսահայութիւնը՝ մօտաւորապէս 60,000 բնակչութեամբ: Այս տուեալները յստակօրէն ցոյց կու տան պոլսահայութեան որքա՛ն փոքրաթիւ համայնքի մը վերածուիլը՝ համեմատելով 1914-ի տուեալներուն հետ:

ÕŠÕ¸Õ¬Õ½Õ¡Õ°Õ¡Õµ Õ¢Õ¶Õ¡Õ¯Õ¹Õ¸Ö‚Õ©Õ¥Õ¡Õ¶ նօսրացումին Õ£Õ¬Õ­Õ¡Ö‚Õ¸Ö€ ÕºÕ¡Õ¿Õ³Õ¡Õ¼Õ¶ Õ§ պոլսահայոց արտագաղթը՝ Õ¯Õ«Ö€Õ¡Ö€Õ¯Õ¸Ö‚Õ¡Õ® Õ¥Ö€Õ¯Õ¡Ö€Õ¡Õ¿Õ¥Ö‚ Õ°Õ¡Õ¯Õ¡Õ°Õ¡Õµ Ö„Õ¡Õ²Õ¡Ö„Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶Õ¸Ö‚Õ©Õ¥Õ¡Õ¶ Õ°Õ¥Õ¿Õ¥Ö‚Õ¡Õ¶Ö„Õ¸Õ¾: Õ…Õ«Õ·Õ¥Õ¡Õ¬ Ö„Õ¡Õ²Õ¡Ö„Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶Õ¸Ö‚Õ©Õ¥Õ¡Õ¶ ÖƒÕ¡Õ½Õ¿Õ¥Ö€Õ§Õ¶ Õ¯Õ¡Ö€Õ¥Õ¬Õ« Õ§ ÕµÕ«Õ·Õ¥Õ¬ 1942-Õ« ÕˆÖ‚Õ¶Õ¥Ö‚Õ¸Ö€Õ¸Ö‚Õ©Õ¥Õ¡Õ¶ Տուրքը, 1955Õ« 6-7 Սեպտեմբերին Õ¿Õ¥Õ²Õ« ունեցած Õ°Õ¡Õ¯Õ¡Ö„Ö€Õ«Õ½Õ¿Õ¸Õ¶Õ§Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ©Õ¡Õ¬Õ¡Õ¶Õ¨ Õ¥Ö‚ Õ»Õ¡Ö€Õ¤Õ¥Ö€Õ¨, 1964Õ«Õ¶ Ô¿Õ«ÕºÖ€Õ¸Õ½Õ« հարցին Õ°Õ¥Õ¿ Õ¡Õ¼Õ¨Õ¶Õ¹Õ¸Ö‚Õ¡Õ® Õ¤Õ§ÕºÖ„Õ¥Ö€Õ¨, 1974-Õ«Õ¶ ÕŽÕ³Õ¼Õ¡Õ¢Õ¥Õ¯ Ô±Õ¿Õ¥Õ¡Õ¶Õ«Õ¶ Õ¯Õ¸Õ²Õ´Õ§ Õ¿Ö€Õ¸Ö‚Õ¡Õ® Õ¥Ö‚ Ö„Ö€Õ«Õ½Õ¿Õ¸Õ¶Õ¥Õ¡Õµ ÖƒÕ¸Ö„Ö€Õ¡Õ´Õ¡Õ½Õ¶Õ¸Ö‚Õ©Õ«Ö‚Õ¶Õ¶Õ¥Ö€Õ¸Ö‚Õ¶ Õ¯Õ¡Õ¬Õ¸Ö‚Õ¡Õ®Õ¶Õ¥Ö€Õ¸Ö‚Õ¶ Õ¢Õ¼Õ¶Õ¡Õ£Ö€Õ¡Ö‚Õ¸Ö‚Õ´Õ«Õ¶ ÕºÕ¡Õ¿Ö€Õ¸Ö‚Õ¡Õ¯ հանդիսացող Õ¤Õ¡Õ¿Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ¸Ö€Õ¸Õ·Õ¸Ö‚Õ´Õ¨, Õ¶Õ¸ÕµÕ¶ Õ¡Õ¿Õ¥Õ¡Õ¶Õ«Õ¶ Õ¯Õ¸Õ²Õ´Õ§ Õ¸Õ¹-Õ´Õ¡Õ°Õ´Õ¥Õ¿Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶Õ¶Õ¥Ö€Õ¸Ö‚Õ¶ «տեղացի օտարներ» Õ¡Õ¶Õ¸Ö‚Õ¡Õ¶Õ¸Ö‚Õ´Õ¨ Õ¥Ö‚Õ¡ÕµÕ¬Õ¶: 1970-Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ©Õ¸Ö‚Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶Õ¶Õ¥Ö€Õ¸Ö‚Õ¶ Õ¯’Õ¸Ö‚Õ½Õ¡Õ¶Õ§Õ« ÕºÕ¸Õ¬Õ½Õ¡Õ°Õ¡Õµ Õ¾Õ¡Ö€ÕªÕ¡Ö€Õ¡Õ¶Õ¶Õ¥Ö€Õ¸Ö‚Õ¶ Õ´Õ§Õ»: Ô´Õ¡Õ½Õ¨Õ¶Õ¯Õ¥Ö€Õ¶Õ¥Ö€Õ¸Ö‚Õ½ Õ³Õ¶Õ·Õ«Õ¹ Õ´Õ¥Õ®Õ¡Õ´Õ¡Õ½Õ¶Õ¸Ö‚Õ©Õ«Ö‚Õ¶Õ¨ գաղթեցին Õ¡ÕµÕ¬ Õ¥Ö€Õ¯Õ«Ö€Õ¶Õ¥Ö€ իրենց Õ¨Õ¶Õ¿Õ¡Õ¶Õ«Ö„Õ¸Õ¾: Ô±ÕµÕ¶Ö„Õ¡Õ¶ Õ¡Ö€Õ¡Õ£ Õ¯’Õ¨Õ¶Õ©Õ¡Õ¶Õ¡Ö€ Õ¡Ö€Õ¿Õ¡Õ£Õ¡Õ²Õ©Õ« գործընթացը, Õ¸Ö€ Õ£Ö€Õ¥Õ©Õ§ Õ¡Õ´Õ§Õ¶ Õ·Õ¡Õ¢Õ¡Õ© Õ¯Õ¨ Õ½Õ¿Õ¡Õ¶Õ¡ÕµÕ«Õ¶Ö„ Õ¨Õ¶Õ¯Õ¥Ö€Õ¸Õ» Õ´Õ¨ Õ¥Ö€Õ¯Õ«Ö€Õ§Õ¶ Õ°Õ¥Õ¼Õ¡Õ¶Õ¡Õ¬Õ¸Ö‚Õ¶ Õ´Õ¡Õ½Õ«Õ¶ Õ¬Õ¸Ö‚Ö€Õ¨: Ô±Õ·Õ­Õ¡Ö€Õ°Õ« Õ´Õ¥Õ®Õ¡Õ£Õ¸ÕµÕ¶ Ö„Õ¡Õ²Õ¡Ö„Õ¶Õ¥Ö€Õ§Õ¶ ÕŠÕ¸Õ¬Õ½Õ« Õ¡Õ¶Õ¶Õ·Õ¡Õ¶ Õ´Õ§Õ¯ Õ´Õ¡Õ½Õ¨ Õ¯Õ¡Õ¦Õ´Õ¸Õ² Õ°Õ¡Õµ Õ°Õ¡Õ´Õ¡ÕµÕ¶Ö„Õ¨ Õ¢Õ¶Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶Õ¡Õ¢Õ¡Ö€ Õ©Õ¸Ö‚Ö€Ö„ Õ¢Õ¶Õ¡Õ¯Õ¹Õ¸Ö‚Õ©Õ¥Õ¡Õ¶ Õ¶Õ¯Õ¡Õ¿Õ¸Õ²Õ¸Ö‚Õ©Õ¥Õ¶Õ§Õ¶ Õ¤Õ¸Ö‚Ö€Õ½ ÕºÕ«Õ¿Õ« գար՝ Õ¿Õ¸Ö‚Õ¥Õ¡Õ¬ ÕºÕ¡ÕµÕ´Õ¡Õ¶Õ¶Õ¥Ö€Õ¸Ö‚ Õ¶Õ¥Ö€Ö„Õ¥Ö‚:

Օսմանեան Կայսրութեան փլուզումէն յետոյ հիմնուած Թուրքիոյ Հանրապետութիւնը մեծ մասամբ որդեգրեց եւ շարունակեց իթթիհատականներու քաղաքականութիւնը: Ի հետեւանք այս քաղաքականութեան՝ վերջ տրուեցաւ պետութեան կարգերու մէջ աշխատող ոչ-մահմետականներու պաշտօնին՝ բացի համալսարաններէ, որոնց մէջ աշխատանքի իրաւունք ունին ո՛չ միայն պոլսահայերը, նաեւ օտար երկիրներու քաղաքացիներ: Բացարձակապէս խափանուեցաւ ոչ-մահմետական քաղաքացիներուն աշխատանքի իրաւունքը՝ բանակի, ոստիկանութեան, նախարարութիւններու եւ այլ պետական գրասենեակներու մէջ: Պոլսահայերը այլեւս գոյութիւն չունէին պետութեան կառոյցներուն մէջ:

1934 թուականին հռչակուեցաւ Ազգանունի Օրէնքը, որու համաձայն՝ Թուրքիոյ բոլոր քաղաքացիները հարկադրուեցան ստանալ թրքերէն մականուններ: Ըստ երեւոյթի, յիշեալ օրէնքը կը ձգտէր մահմետական քաղաքացիներուն թրքական ազգանուններ մատակարարել: Սակայն գործնականապէս, կիրարկուեցաւ ոչ-մահմետական քաղաքացիներուն ալ, զրկելով զանոնք իրենց ցեղային պատկանելիութիւնը նշող մականուններէն: Այս ընթացքին պոլսահայերուն զգալի մէկ մասը պարտադրուեցաւ «–եան» մասնիկը պարունակող մականուններէն հրաժարուիլ: Ինչպէս իմ ազգանունէս յայտնի է, Քէշիշեանը վերածուեցաւ Քէշիշի: Հետեւաբար, պոլսահայ համայնքը ալ աւելի անտեսանելի դարձած էր՝ կորսնցնելով իր ազգային ինքնութիւնը պարզող հայկական մականունը:

Աշխարհասփիւռ հայութեան մօտ հասարակ երեույթ մըն է օտար՝ ոչ հայկական անուններ ստանալ եւ այս կարգի անուններ շնորհել իրենց զաւակներուն. ինչպէս օրինակ՝ Վլատիմիր, Անտրէյ, Վալէրի, Ելէնա, Ալէքս, Ժան, Մարիա, Սիլվա, Փիէր եւայլն: Ինչ կը վերաբերի պոլսահայ համայնքի անդամներուն, բացի յիշեալ այլ ազգի անուններէն, նկատելի են նաեւ թրքերէն անուններ, որոնք արդիւնքն են իշխող հակահայ քաղաքականութեան: Թրքական անձանունները կը նախընտրուին զանազան մտահոգութիւններու պատճառով. ի միջի այլոց՝ կարելի է թուել հայկական անձանուններուն բանակի ծառայութեան, աշխատանքի ու ուսանողական տարիներու ընթացքին հարցեր յարուցելու հաւանականութիւնը: Նոյն մտահոգութիւնով՝ թրքական ծածկանուններու յետին թաքնուած էին հայ վաճառականները եւ խանութպանները: Պոլսահայոց ներկայութիւնը, կամաւոր կամ ակամայ, անզգալի էր իր հարազատ քաղաքին՝ Պոլսոյ մէջ:

Ինչպէս Կայսրութեան շրջանին,  Թուրքիոյ Հանրապետութիւնն ալ շատ բան կը պարտի հայութեան՝ զանազան մասնագիտութիւններու կապակցութեամբ: Անհերքելի է պոլսահահայ մասնագէտներու բերած նպաստը բժշկութեան, լեզուաբանութեան, թատրերգութեան, դերասանութեան, ճարտարապետութեան, երաժշտութեան եւ այլ բազմաթիւ գիտութեան ու արուեստի մարզերուն մէջ: Թուրք լեզուաբանութեան հիմնադրութիւնը եւ արդի թրքերէնի ձեւաւորումը հայ լեզուաբաններու շնորհիւ է: Նմանապէս՝ անկարելի է խօսիլ թուրք դասական երաժշտութեան մասին, առանց հայ երաժշտագէտները յիշելու: Պոլսոյ ճարտարապետական կոթողներու մեծ մասը կը պատկանին հայ ճարտարապետներուն: Նոյնն է իրավիճակը՝ գիտութեան եւ արուեստի բազմաթիւ բնագաւառներուն մէջ:

Պետական քարոզչութիւնը չեղեալ կը համարէր պոլսահայոց թէ՛ պատմական եւ թէ ներկայ գոյութիւնը: Ըստ պետութեան գաղափարախօսութեան, հայերը հակաթուրք օտար երկրացիներ էին: Այս «չարամիտ» ազգը երբեմն պատերազմած էր թրքական պետութեան հետ եւ պարտուած՝ թուրք ժողովուրդին կողմէ: Այս էր 1915ի պատահարները: Ցեղասպանութիւն մը գոյութիւն չունէր, քանի որ խնդրոյ առարկայ հողատարածքը հայերը բնաւ չէին բնակած: Հայկական տեղանուններու փոփոխութիւնը, ուղեցոյցներու կողմէ հայոց պատմական անձնաւորութիւններուն եւ կոթողներուն անուանափոխութիւնը կը դիւրացնէր պատմութեան խեղաթիւրումը: Պաշտօնական պատմաբանութեան համաձայն, Փոքր Ասիան, ներառեալ Պոլիսը, հին ու նոր բազմաթիւ ցեղերու բնօրանն էր՝ բացի հայերէ: Հայերը օտարներ էին, ո՛չ թէ տեղացիներ:

Վերոյիշեալ անուանափոխութենէն իրենց բաժինը ստացան նաեւ արդի Թուրքիոյ հայ արուեստագէտները: Կարգ մը հանրածանօթ «թուրք» դերասաններու եւ երաժիշտներու յուղարկաւորութիւնը կատարուեցաւ եկեղեցիին մէջ՝ զարմանքի մատնելով սիրահարները: Հայ ինքնութիւնը կենդանութիւն կը ստանար ի շնորհիւ մահուան:

Ô¿Õ«Ö€Õ¡Ö€Õ¯Õ¸Ö‚Õ¡Õ® Ö„Õ¡Õ²Õ¡Ö„Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶Õ¸Ö‚Õ©Õ¥Õ¡Õ¶ Õ°Õ¥Õ¿Õ¥Ö‚Õ¡Õ¶Ö„Õ¸Õ¾, Õ¶Õ¸Ö€ Õ©Õ¸Ö‚Ö€Ö„ Õ½Õ¥Ö€Õ¸Ö‚Õ¶Õ¤Õ¶Õ¥Ö€Õ¨ օտարացած էին՝ Õ°Õ¡Õµ Õ«Õ¶Ö„Õ¶Õ¸Ö‚Õ©Õ¥Õ¡Õ¶ Õ°Õ¡Õ¶Õ¤Õ§Õº: ÕŠÕ¸Õ¬Õ½Õ¸Õµ Õ¨Õ¶Õ¤Õ°Õ¡Õ¶Õ¸Ö‚Ö€ Õ¢Õ¶Õ¡Õ¯Õ¹Õ¸Ö‚Õ©Õ¥Õ¡Õ¶ Õ¹Õ¶Õ¹Õ«Õ¶ Õ´Õ§Õ¯ Õ¿Õ¸Õ¯Õ¸Õ½Õ¨ Õ¯Õ¡Õ¦Õ´Õ¸Õ² ÕºÕ¸Õ¬Õ½Õ¡Õ°Õ¡ÕµÕ¸Ö‚Õ©Õ«Ö‚Õ¶Õ¨ տեղացիներուն Õ¿Õ¥Õ½Õ¸Õ²Õ¸Ö‚Õ©Õ¥Õ¶Õ§Õ¶ հեռացած էր՝ Õ¿Õ¥Õ²Õ« Õ¿Õ¡Õ¬Õ¸Õ¾ ÕµÕ«Õ·Õ¸Õ²Õ¸Ö‚Õ©Õ¥Õ¶Õ§Õ¶ հեռացումին: Ô±ÕµÕ¬Õ¥Ö‚Õ½ Õ·Õ¡Õ¿ ÖƒÕ¸Ö„Ö€ Õ§Ö€ Õ°Õ¡Õµ դրացիներ, Õ£Õ¸Ö€Õ®Õ¨Õ¶Õ¯Õ¥Ö€Õ¶Õ¥Ö€, Õ¤Õ¡Õ½Õ¨Õ¶Õ¯Õ¥Ö€Õ¶Õ¥Ö€ Õ¸Ö‚Õ¶Õ¥Õ¶Õ¡Õ¬Õ¸Ö‚ Õ¥Ö‚ Õ¶Õ´Õ¡Õ¶ Õ¡ÕµÕ¬ ÕµÕ¡Ö€Õ¡Õ¢Õ¥Ö€Õ¸Ö‚Õ©Õ«Ö‚Õ¶Õ¶Õ¥Ö€ Õ¯Õ¥Ö€Õ¿Õ¥Õ¬Õ¸Ö‚ հնարաւորութիւնը՝ պոլսահայոց Õ°Õ¥Õ¿: ÕŠÕ¸Õ¬Õ½Õ¡Õ°Õ¡ÕµÕ¥Ö€Õ¨ Õ°Õ¡Õµ Õ«Õ¶Ö„Õ¶Õ¸Ö‚Õ©Õ«Ö‚Õ¶Õ¨ Õ¯’Õ¨Õ¶Õ¯Õ¡Õ¬Õ§Õ«Õ¶ իրենց Õ¿Õ¡Õ¶, Õ°Õ¡Õµ Õ¾Õ¡Ö€ÕªÕ¡Ö€Õ¡Õ¶Õ« Õ¥Ö‚ եկեղեցիին մէջ՝ Õ½Õ¡Õ°Õ´Õ¡Õ¶Õ¡ÖƒÕ¡Õ¯ Õ¯Õ¥Ö€ÕºÕ¸Õ¾. Õ«Õ½Õ¯ դուրսը՝ Õ¯Õ¨ Õ°Õ¡Õ´Õ¡Õ¯Õ¥Ö€ÕºÕ§Õ«Õ¶ ÕºÕ¡Ö€Õ¿Õ¡Õ¤Ö€Õ¸Ö‚Õ¡Õ® Õ«Õ¶Ö„Õ¶Õ¸Ö‚Õ©Õ¥Õ¡Õ¶: Ô±ÕµÕ½ կացութիւնը ÕºÕ¡Õ¿Õ³Õ¡Õ¼ Õ¯Õ¨ Õ¤Õ¡Õ¼Õ¶Õ¡Ö€ Õ­Õ¸Ö€ երկպառակութեան՝ իրենց Õ°Õ¸Õ£Õ¥Õ¢Õ¡Õ¶Õ¸Ö‚Õ©Õ¥Õ¡Õ¶ Õ´Õ§Õ»:

Տարիներ առաջ, երբ համալսարանի ուսումնական տարեշրջանի սկիզբն էր, առաջին դասը սովորաբար տրամադրեցի ուսանողներու հետ ծանօթութեան: Լսարանին մէջ տեղի ունեցած զրոյցի ընթացքին, ուսանողներէն մէկը հարց տուաւ թէ ուրտեղացի եմ: Ես ընդհանրապէս չեմ սիրեր իմ հայ ինքնութիւնս պահել: Ինչո՞ւ թաքուն պահել այն իրականութիւնը, որ արդէն արձանագրուած է պետութեան մօտ: Հայ եմ, պատասխանեցի: Ամբողջ լսարանին մէջ ցնծութեան աղմուկ մը բարձրացաւ: Զարմացայ: Այս հրճուանքին պատճառը հարցուցի՝ շնորհակալութիւն յայտնելով հանդերձ: «Առաջին անգամ օտար դասախօսի մը հանդիպեցանք» պատասխանեցին կարգ մը ուսանողներ: Այս էր պոլսահայոց ողբերգութիւնը՝ իր պատմական հայրենիքին մէջ:

Տասնամեակներ շարունակուող այս խաւար մթնոլորտը, 1990-ական թուականներէն սկսեալ սկսաւ ճեղքուիլ: 1993-ին հիմնուեցաւ Արաս հրատարակչատունը՝ իւրայատուկ առաքելութիւնով: Շարք մը պոլսահայ գրողներու գործերը եւ պոլսահայոց վերաբերող նիւթերը թարգմանաբար հրատարակուեցան այս հրատարակչատան կողմէ: Թուրք հասարակութիւնը սկսաւ վերյիշել իր հայ համաքաղաքացիներու ներկայութիւնը: 1996-ին լոյս տեսաւ «Ակօս» շաբաթաթերթը, որ շատ մեծ ազդեցութիւն ունեցաւ թուրք մտաւորականութեան եւ հասարակ ժողովուրդին վրայ: «Ակօս» թերթն ալ գլխաւորաբար կը հրատարակուէր տեղական լեզուով: Թուրք մտաւորականութիւնը ալ չէր բաւարարուեր պետութեան պաշտօնական պատմութիւնով: Մեծ Եղեռնի մասին հայանպաստ ուսումնասիրութիւններ, վէպեր եւ յօդուածներ հրատարակուեցան՝ թուրք գրողներու կողմէ: Սովորական ժողովուրդն ալ կը փափաքէր ծանօթանալ իր հայ քաղաքացիներուն հետ: Հայկական երաժշտութիւնը, գրականութիւնը, ճաշերը եւ այլ մշակութային նիւթերը մեծ հետաքրքրութիւն ստեղծեցին եւ հասանելի դարձան: Հայ երաժշտութեան համերգներ տեղի ունեցան՝ քաղաքին հանրածանօթ համերգասրահներուն մէջ:

Բոլոր այս դրական զարգացումներու կողքին, շատ մեծ ցնցում մը պատճառեց Հրանդ Տինքի սպաննութիւնը: Սակայն պոլսահայոց վերայայտնութիւնը ո՛չ մէկ կերպով կարելի չէր կասեցնել: Յուղարկաւորութիւնը  վերածուեցաւ աննախընթաց եւ անկանխատեսելի ցոյցի մը: Հարիւր հազարաւոր մարդիկ ամբողջ քաղաքը ցնցեցին «Բոլորս հայ ենք» կարգախօսով: Ալ վերադարձ չկար: Շուտով յաջորդեցին հայոց լեզուի մասին դասընթացքներ եւ դասագիրքեր: Հասարակութիւնը սկսած էր հետաքրքրուիլ հայ մշակույթով եւ լեզուով: Պետութիւնն ալ սկսաւ աւելի վերապահ դիրքորոշում մը որդեգրել հայոց նկատմամբ՝ իր ժխտողական քաղաքականութիւնը շարունակելով հանդերձ: Հայերէնը ներառնուեցաւ պետութեան կողմէ պաշտօնապէս ճանաչուած օտար լեզուներու շարքին մէջ: Համալսարաններու մէջ հայկական բանասիրութեան բաժիններ հիմնելու փորձեր կատարուեցան: «Նոր Զարթօնք»ը եւ «Հայ Մշակոյթի եւ Զօրակցութեան Միութիւնօը սկսան բեղում գործունէութիւն մը տանիլ հայ մշակոյթի տարածման ուղղութեամբ: «Հրանդ Տինք Հիմնարկ»ը շատ մեծ արձագանգ ու գնահատանք կը ստանայ հասարակութենէ՝ կազմակերպած բանախօսութիւններով եւ այլ աշխատանքներով, նաեւ՝ հրատարակութիւններով: Երկար տարիներէ ի վեր առաջին անգամ, տարբեր կուսակցութիւններէ ընտրուեցան հայ երեսփոխաններ, որոնք մաս կազմեցին Ազգային Խորհրդարանին: Այս բոլորը կը նպաստեն երկու ժողովուրդներուն՝ համաքաղաքացիներուն շփումներ կատարելով մերձեցումին՝ վերակենդանացնելով պոլսահայոց ներկայաթիւնը, ընդհանուր հասարակութեան մօտ:

Տարակոյս չկայ, որ դեռ շատ երկար ճանապարհ մը կը կայանայ պոլսահայութեան առջեւ՝ բնականոնացնելու համար իր գոյութիւնը եւ դիրքը: Յամենայնդէպս, նկատի առնելով վերջին տասնամեակներուն տեղի ունեցած աննախընթաց զարգացումները եւ պոլսահայոց աշխոյժ եւ գիտակից նոր սերունդը,  յուսադրիչ կը նկատեմ պոլսահայոց ապագան Պոլսոյ՝ արեւմտահայոց ոստանին մէջ: