Ի՞նչ են պատմում Դիարբեքիրի քրդերը Հայոց ցեղասպանության մասին

Civilnet

Թուրքիայում ապրող հետազոտողներ Ադնան Չելիքը և Նամըք Քեմալ Դինչը գրի են առել Դիարբեքիրի քուրդ բնակչության բանավոր հիշողությունները Հայոց ցեղասպանության մասին: Գիրքը կոչվում  է «Հարյուրամյա ցավ. հանրային հիշողության հետքերը 1915թ. Դիարբեքիրում»: «Ակօս» թերթն արդեն հարցազրույց է արել գրքի համահեղինակ Նամըք Քեմալ Դինչի հետ, որը ներկայացրել ենք ընթերցողների ուշադրությանը:

Թուրքական Radikal թերթի լրագրող Սերդար Քորուջուն նույնպես զրուցել է գրքի հեղինակների հետ, որոնք պատմել են հայ-քրդական հարաբերությունների մասին, ասել, թե ինչու են քրդերը հայերին «ֆըլլե» կոչում, ինչպես են նրանք անվանում 1915-ի դեպքերը, ինչ մասնակցություն են ունեցել հայերի կոտորածներին: Գրքի հեղինակները պատմում են նաև, թե ինչ նպատակով են քրդերը փրկել որոշ հայերի: Հոդվածի առաջին մասը թարգմանաբար ներկայացված է ստորև:

Գրքի անունը՝ «Հարյուրամյա ցավ», վերցված է մի պատմությունից: Ձեր զրուցակիցը վկայակոչում է հոր խոսքերը. «Հարյուր տարի է անցել, սակայն այս հողերից չի վերացել հայերի կրած ցավի ծանրությունը»: Ինչպե՞ս են կոչում դիարբեքիրցիները 1915-ը:

Ô±Õ¤Õ¶Õ¡Õ¶ Õ‰Õ¥Õ¬Õ«Ö„ – 1915Õ©. Õ¢Õ¶Õ¸Ö‚Õ©Õ¡Õ£Ö€Õ¥Õ¬Õ¸Ö‚ Õ°Õ¡Õ´Õ¡Ö€ Ö…Õ£Õ¿Õ¡Õ£Õ¸Ö€Õ®Õ¾Õ¸Ö‚Õ´ Õ¥Õ¶ Õ´Õ« Õ·Õ¡Ö€Ö„ Õ¡Ö€Õ¿Õ¡Õ°Õ¡ÕµÕ¿Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¶Õ¥Ö€: Õ”Ö€Õ¤Õ¥Ö€Õ¥Õ¶Õ¸Ö‚Õ´ Õ¸Ö€Ö‡Õ§ Õ¡Õ´Ö€Õ¡Õ£Ö€Õ¾Õ¡Õ® Õ¿Õ¡Ö€Õ¢Õ¥Ö€Õ¡Õ¯ Õ£Õ¸ÕµÕ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶ Õ¹Õ¸Ö‚Õ¶Õ«, Õ¯Õ¡Õ¶ Õ¢Õ¡Õ¦Õ´Õ¡Õ©Õ«Õ¾ Õ±Ö‡Õ¥Ö€, Õ¨Õ½Õ¿ Õ¿Õ¡Ö€Õ¡Õ®Õ¡Õ·Ö€Õ»Õ¡Õ¶Õ« Ö…Õ£Õ¿Õ¡Õ£Õ¸Ö€Õ®Õ¾Õ¸Ö‚Õ´ Õ¥Õ¶ Õ¿Õ¡Ö€Õ¢Õ¥Ö€ Õ½Õ¡Õ°Õ´Õ¡Õ¶Õ¸Ö‚Õ´Õ¶Õ¥Ö€: Ô±ÕµÕ¤ Õ¢Õ¸Õ¬Õ¸Ö€ Õ¡Ö€Õ¿Õ¡Õ°Õ¡ÕµÕ¿Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¶Õ¥Ö€Õ« Õ¨Õ¶Õ¤Õ°Õ¡Õ¶Ö€Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¶ Õ¡ÕµÕ¶ Õ§, Õ¸Ö€ ÖƒÕ¸Ö€Õ±Õ¸Ö‚Õ´ Õ¥Õ¶ Õ°Õ¶Õ¡Ö€Õ¡Õ¾Õ¸Ö€Õ«Õ¶Õ½ Õ¡Õ¶Õ¡Õ¹Õ¡Õ¼ Õ±Ö‡Õ¸Õ¾ ներկայացնել, Õ©Õ¥ Õ«Õ¶Õ¹ Õ§ Õ¿Õ¥Õ²Õ« ունեցել:  Մյուս կողմից Õ§Õ¬ Õ¡Õ¶Õ¾Õ¡Õ¶Õ¸Ö‚Õ´Õ¶Õ¥Ö€Õ¶ Õ¡Õ¶Õ¸Ö‚Õ²Õ²Õ¡Õ¯Õ«Õ¸Ö€Õ¥Õ¶ Õ­Õ¸Õ½Õ¸Ö‚Õ´ Õ¥Õ¶ Õ´Õ¥Õ©Õ¸Õ¤Õ¶Õ¥Ö€Õ« Õ´Õ¡Õ½Õ«Õ¶, Õ¸Ö€Õ¸Õ¶Ö„ Õ£Õ¸Ö€Õ®Õ« Õ¥Õ¶ Õ¤Ö€Õ¾Õ¥Õ¬ 1915-Õ«Õ¶: Հարցազրույցների ընթացքում Õ¢Õ¸Õ¬Õ¸Ö€ Õ¾Õ¡ÕµÖ€Õ¥Ö€Õ¸Ö‚Õ´ Ö…Õ£Õ¿Õ¡Õ£Õ¸Ö€Õ®Õ¸Ö‚Õ´ Õ§Õ«Õ¶ fermana filehan՝ Õ°Õ¡ÕµÕ¥Ö€Õ« Ö†Õ¥Ö€Õ´Õ¡Õ¶ Õ¡Ö€Õ¿Õ¡Õ°Õ¡ÕµÕ¿Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¨, Õ¸Ö€Õ¶ Õ«Ö€ Õ´Õ¥Õ» Õ¶Õ¥Ö€Õ¡Õ¼Õ¸Ö‚Õ´ Õ§ Õ©Õ¥Õ› Õ°Õ¡ÕµÕ¥Ö€Õ« Õ¿Õ¥Õ²Õ¡Õ°Õ¡Õ¶Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¨, Õ©Õ¥Õ› Õ¯Õ¸Õ¿Õ¸Ö€Õ¡Õ®Õ¨: 1915Õ©. Õ¿Õ¥Õ²Õ« ունեցածը Õ´Õ¡Õ¿Õ¶Õ¡Õ¶Õ·Õ¥Õ¬Õ¸Ö‚ Õ°Õ¡Õ´Õ¡Ö€, բացի  fermana filehan արտահայտությունից, Õ¯Õ«Ö€Õ¡Õ¼Õ¾Õ¸Ö‚Õ´ Õ¥Õ¶ Õ¶Õ¡Ö‡ «qetilkirina filehan», «firxûnê Armeniyan», «kuÅŸtina filehan» Ö‡ «dema birrînê» Ö„Ö€Õ¤Õ¥Ö€Õ¥Õ¶ Õ¡Ö€Õ¿Õ¡Õ°Õ¡ÕµÕ¿Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¶Õ¥Ö€Õ¨, Õ¸Ö€Õ¸Õ¶Ö„ Õ©Õ¡Ö€Õ£Õ´Õ¡Õ¶Õ¡Õ¢Õ¡Ö€ Õ¶Õ·Õ¡Õ¶Õ¡Õ¯Õ¸Ö‚Õ´ Õ¥Õ¶ Õ½ÕºÕ¡Õ¶Õ¥Õ¬, ոչնչացնել, Õ¡Ö€Õ´Õ¡Õ¿Õ¨ Õ¯Õ¿Ö€Õ¥Õ¬, վերացնել: Ô¸Õ½Õ¿ իս՝ Õ¤Ö€Õ¡Õ¶Ö„ Õ°Õ½Õ¿Õ¡Õ¯ ցույց Õ¥Õ¶ Õ¿Õ¡Õ¬Õ«Õ½, Õ©Õ¥ Õ«Õ¶Õ¹ÕºÕ¥Õ½ Õ¥Õ¶ Õ¯Õ¸Õ¹Õ¸Ö‚Õ´ դիարբեքիրցիները 1915-Õ¨: Նրանց Õ°Õ¡Õ¾Õ¡Ö„Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ°Õ«Õ·Õ¸Õ²Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¨ Õ¶Ö€Õ¢Õ¸Ö€Õ¥Õ¶ Õ¨Õ¶Õ¤Õ£Õ®Õ¸Ö‚Õ´ Õ§, Õ¸Ö€ Õ¿Õ¥Õ²Õ« ունեցածը Õ¾Õ¡ÕµÖ€Õ¡Õ£Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶ Õ§Ö€, Õ¸Ö€Õ¸Ö‚Õ´ Õ´Õ¸Ö‚Õ½Õ¸Ö‚Õ¬Õ´Õ¡Õ¶Õ¶Õ¥Ö€Õ¨ Õ´Õ¥Õ²Õ¡Õ¾Õ¸Ö€ Õ¥Õ¶, Õ«Õ½Õ¯ հայերը՝ Õ¡Õ¶Õ´Õ¥Õ²:

Այդպե՞ս են քրդերն արտահայտում իրենց՝ մասնակիցների մեջ լինելը:

Ô±Õ¤Õ¶Õ¡Õ¶ Õ‰Õ¥Õ¬Õ«Ö„ – Ô³Õ¸Ö€Õ® Õ¸Ö‚Õ¶Õ¥Õ¶Ö„ Õ·Õ¡Õ¿ Õ¶Õ¸Ö‚Ö€Õ¢ Õ­Õ¶Õ¤Ö€Õ« Õ°Õ¥Õ¿: ÔµÖ€Õ¢ Õ­Õ¸Õ½Õ¸Ö‚Õ´ Õ¥Õ¶Ö„ (Õ‘Õ¥Õ²Õ¡Õ½ÕºÕ¡Õ¶Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶ մասնակից-ՍիվիլՆեթ) Õ°Õ«Õ´Õ¶Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ­Õ´Õ¢Õ¥Ö€Õ« Õ´Õ¡Õ½Õ«Õ¶, Ö„Ö€Õ¤Õ¥Ö€Õ¶ Õ§Õ¬ Õ¸Ö‚Õ¶Õ¥Õ¶ իրենց Õ¤Õ¥Ö€Õ¡Õ¯Õ¡Õ¿Õ¡Ö€Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¨: Սակայն Õ³Õ«Õ·Õ¿ Õ¹Õ§, Õ´Õ¡Õ¯Õ¥Ö€Õ¥Õ½Õ¡ÕµÕ«Õ¶ Õ§ «քրդերն Õ¥Õ¶ Õ‘Õ¥Õ²Õ¡Õ½ÕºÕ¡Õ¶Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶ իրականացրել» Õ¡Ö€Õ¿Õ¡Õ°Õ¡ÕµÕ¿Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¨. Õ·Õ¡Õ¿ ÕºÕ¡Õ¿Õ´Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¶Õ¥Ö€ Õ¥Õ¶Ö„ Õ¬Õ½Õ¥Õ¬ Õ¡ÕµÕ¶ Õ´Õ¡Õ½Õ«Õ¶, Õ¸Ö€ Ö„Ö€Õ¤Õ¥Ö€Õ¨ ÖƒÖ€Õ¯Õ¥Õ¬ Õ¥Õ¶ Õ°Õ¡ÕµÕ¥Ö€Õ«Õ¶:

Õ†Õ¡Õ´Õ¨Ö„ Õ”Õ¥Õ´Õ¡Õ¬ Ô´Õ«Õ¶Õ¹ – Ô¿Õ¸Õ¿Õ¸Ö€Õ¡Õ®Õ«Õ¶ մասնակցողները Ö„Õ¸Ö‚Ö€Õ¤ Ö‡ Õ©Õ¸Ö‚Ö€Ö„ Õ¬Õ«Õ¶Õ¥Õ¬Õ¸Ö‚ Õ°Õ¡Õ´Õ¡Ö€ Õ¹Õ§, Õ¸Ö€ Õ°Õ¡Õ´Õ¡Õ¿Õ¥Õ² Õ¥Õ¶ Õ£Õ¸Ö€Õ®Õ¥Õ¬: Ô±ÕµÕ¬ Õ·Õ¡Ö€ÕªÕ¡Õ¼Õ«Õ©Õ¶Õ¥Ö€ Õ¯Õ¡ÕµÕ«Õ¶:

Հայերի և քրդերի համատեղ կյանքի ամենակարևոր արժեքներից մեկը՝ քիրվայությունը նույնիսկ չի կարողանում այդ շարժառիթների դեմն առնել: (Քիրվայությունը նման է կնքահայրությանը: Մուսուլման երեխայի թլպատման արարողությանը մասնակից քրիստոնյան դառնում էր այդ ընտանիքի քիրվան-ՍիվիլՆեթ) Քիրավայությունն ընտանիքներին մերձեցնում էր, բայց մյուս կողմից էլ կարծես չէր թույլատրում խառնամուսնությունները: Այդպես չէ՞:

Õ†Õ¡Õ´Õ¨Ö„ Õ”Õ¥Õ´Õ¡Õ¬ Ô´Õ«Õ¶Õ¹ – ÔµÕ½ Õ¡Õ¬Ö‡Õ« Õ¥Õ´: Ô±ÕµÕ½Ö…Ö€ Õ§Õ¬ Õ¡Õ¬Ö‡Õ«Õ¶Õ¥Ö€Õ« Õ´Õ¥Õ® Õ´Õ¡Õ½Õ«Õ¶ Õ¤Õ¸Ö‚Ö€ Õ¹Õ« Õ£Õ¡Õ¬Õ«Õ½ Õ½Õ¸Ö‚Õ¶Õ¶Õ«Õ¶Õ¥Ö€Õ«Õ¶ Õ¡Õ²Õ»Õ«Õ¯ Õ¿Õ¡Õ¬Õ¶ Õ¸Ö‚ Õ¡Õ¼Õ¶Õ¥Õ¬Õ¨: Õ†Õ¸Ö‚ÕµÕ¶Õ¨ Ö‡ Õ½Õ¸Ö‚Õ¶Õ¶Õ«Õ¶Õ¥Ö€Õ« Õ¤Õ¥ÕºÖ„Õ¸Ö‚Õ´: Ô»Õ¶Õ¹ÕºÕ¥Õ½ Ô´Õ¸Ö‚Ö„ նշեցիք՝ Ö„Õ«Ö€Õ¾Õ¡ÕµÕ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ°Õ¡Ö€Õ¡Õ¢Õ¥Ö€Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¶Õ¥Ö€Õ¶ Õ¡Ö€Õ£Õ¥Õ¬Õ¸Ö‚Õ´ Õ§Õ«Õ¶ Õ¡Õ´Õ¸Ö‚Õ½Õ¶Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¨, Õ½Õ¡Õ¯Õ¡ÕµÕ¶ Õ¡ÕºÕ¡Õ°Õ¸Õ¾Õ¸Ö‚Õ´ Õ§Õ«Õ¶  հարաբերությունների սերտացումը: Ô±ÕµÕ¶ Õ¯Ö€Õ¸Õ¶Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ­Õ´Õ¢

երը, որոնք միմյանց նույնիսկ բարև չէին տալիս, քիրվայական հարաբերություններ հաստատելով՝ ապրում էին համատեղ:

Ô±Õ¤Õ¶Õ¡Õ¶ Õ‰Õ¥Õ¬Õ«Ö„ – Õ”Õ«Ö€Õ¾Õ¡ÕµÕ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¨ Õ¶Õ¡Ö‡ Õ¡ÕºÕ¡Õ°Õ¸Õ¾Õ¸Ö‚Õ´ Õ§Ö€ ÖƒÕ¸Õ­Õ¡Õ¤Õ¡Ö€Õ± Õ°Õ¸Õ¾Õ¡Õ¶Õ¡Õ¾Õ¸Ö€Õ¹Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¨:  Հատկապես՝ Õ¥Õ©Õ¥ Õ­Õ¸Õ½Õ¸Ö‚Õ´ Õ¥Õ¶Ö„ Õ°Õ¡ÕµÕ¥Ö€Õ« տեսանկյունից. Õ°Õ¡ÕµÕ¥Ö€Õ¨ Ö„Ö€Õ¤Õ¥Ö€Õ« ÕºÕ¡Õ·Õ¿ÕºÕ¡Õ¶Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶ Õ¯Õ¡Ö€Õ«Ö„Õ¶ Õ¸Ö‚Õ¶Õ¥Õ«Õ¶, Ö„Ö€Õ¤Õ¥Ö€Õ¶ Õ§Õ¬  հայերի Õ¡Ö€Õ°Õ¥Õ½Õ¿Õ¶Õ¥Ö€Õ« Õ¯Õ¡Ö€Õ«Ö„Õ¶ Õ¸Ö‚Õ¶Õ¥Õ«Õ¶:  Հանս Ô¼Õ¸Ö‚Õ¯Õ¡Õ½ Õ”Õ¥ÕµÕ½Õ¥Ö€Õ« խոսքով՝ Ö„Õ«Ö€Õ¾Õ¡ÕµÕ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¨ «համատեղ, առանց ցավի կյանքի» Õ°Õ«Õ´Õ¶Õ¡Ö„Õ¡Ö€Õ¶ Õ§:

Արդյո՞ք 1915-ին փոքրաթիվ հայերի կենդանի մնալը պայմանավորված է այն հանգամանքով, որ «հայերի գործ» կոչված արհեստներից բավական  հեռու քրդերին անհրաժեշտ էին հայ արհեստավորներ:

Ô±Õ¤Õ¶Õ¡Õ¶ Õ‰Õ¥Õ¬Õ«Ö„ – Ô±ÕµÕ¸, Õ°Õ¡ÕµÕ¥Ö€Õ« Õ´Õ¥Õ® Õ´Õ¡Õ½Õ¨ Õ¯Õ¥Õ¶Õ¤Õ¡Õ¶Õ«  է մնացել Õ½Õ¸Õ½Õ¯ Õ¡ÕµÕ¶ ÕºÕ¡Õ¿Õ³Õ¡Õ¼Õ¸Õ¾, Õ¸Ö€ Õ¸Ö€Ö‡Õ§ Õ¡Ö€Õ°Õ¥Õ½Õ¿Õ« Õ§ Õ¿Õ«Ö€Õ¡ÕºÕ¥Õ¿Õ¥Õ¬: Ô±ÕµÕ¤ Õ§ Õ¾Õ¯Õ¡ÕµÕ¸Ö‚Õ´ Ô¼Õ«Õ»Õ¥Õ¸Ö‚Õ´ Ցեղասպանությունից Õ´Õ¡Õ¦Õ¡ÕºÕ¸Ö‚Ö€Õ® Õ¥Õ²Õ¡Õ® Õ´Õ¥Ö€ զրուցակցի Õ°Õ¸Ö€ ÕºÕ¡Õ¿Õ´Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¨: Õ„Õ¥Ö€ զրուցակիցը ÕºÕ¡Õ¿Õ´Õ¸Ö‚Õ´ Õ§, Õ¸Ö€ իրենց ընտանիքից Õ´Õ¸Õ¿ 30 Õ´Õ¡Ö€Õ¤ սպանելուց Õ°Õ¥Õ¿Õ¸ Ô¼Õ«Õ»Õ¥Õ« բեյերից Õ´Õ¥Õ¯Õ¨ ÖƒÖ€Õ¯Õ¸Ö‚Õ´ Õ§ Õ«Ö€ 14 Õ¿Õ¡Ö€Õ¥Õ¯Õ¡Õ¶ Õ°Õ¸Ö€Õ¨:  Բեյն Õ¡Õ½Õ¸Ö‚Õ´ Õ§. «Նրան Õ§Õ¬ Õ¥Õ©Õ¥ Õ½ÕºÕ¡Õ¶Õ¥Õ¶Ö„, Õ¸ÕžÕ¾ Õ§ Õ´Õ¥Õ¦ Õ°Õ¡Õ´Õ¡Ö€ Õ¯Õ¸Õ·Õ«Õ¯ կարելու»:

Պատմություններում ուշադրություն է գրավում այն, որ քրդերը հայերին  «ֆըլլե» են կոչում:

Ô±Õ¤Õ¶Õ¡Õ¶ Õ‰Õ¥Õ¬Õ«Ö„ – ÔµÕ½ Ô´Õ«Õ¡Ö€Õ¢Õ¥Ö„Õ«Ö€Õ« Õ¦Õ¡Õ¦Õ¡ Õ¥Õ´, Õ¡ÕµÕ¤ Õ¢Õ¡Õ¼Õ¶ իմացել Õ¥Õ´ Õ´Õ«Õ¡ÕµÕ¶ Õ¯Õ¸Ö‚Ö€Õ´Õ¡Õ¶Õ»Õ« սովորելուց Õ°Õ¥Õ¿Õ¸: Մենք՝ Õ¦Õ¡Õ¦Õ¡Õ¶Õ¥Ö€Õ½, Õ°Õ¡ÕµÕ¥Ö€Õ«Õ¶ «Արմենի» Õ¥Õ¶Ö„ Õ¡Õ½Õ¸Ö‚Õ´, կուրմանջիները՝ «ֆըլլե»: Ô²Õ¡Õ¼Õ¶ Õ¡Ö€Õ¡Õ¢Õ¥Ö€Õ¥Õ¶ Õ§ Ö‡ Õ¶Õ·Õ¡Õ¶Õ¡Õ¯Õ¸Ö‚Õ´ Õ§ գյուղացի:  Մարդկանց Õ´Õ« Õ´Õ¡Õ½Õ¨ «ֆըլլե» Õ§ Õ¡Õ½Õ¸Ö‚Õ´ առանց Õ¸Ö€Ö‡Õ§ բացասական Õ´Õ«Õ¿Õ¸Ö‚Õ´Õ«: ÕˆÕ´Õ¡Õ¶Ö„, Õ½Õ¡Õ¯Õ¡ÕµÕ¶, Õ¡ÕµÕ¤ Õ¢Õ¡Õ¼Õ¶ Ö…Õ£Õ¿Õ¡Õ£Õ¸Ö€Õ®Õ¸Ö‚Õ´ Õ¥Õ¶ չափազանց նվաստացուցիչ Õ«Õ´Õ¡Õ½Õ¿Õ¸Õ¾: Օրինակ՝ կենցաղային Õ°Õ¡Ö€Õ¡Õ¢Õ¥Ö€Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¶Õ¥Ö€Õ¸Ö‚Õ´  մեկը Õ´ÕµÕ¸Ö‚Õ½Õ« Õ¾Ö€Õ¡ բարկանալով՝ Õ¡Õ½Õ¸Ö‚Õ´ Õ§. “ma ez filehê bavê te me!”  «Ես Ö„Õ¸ Õ°Õ¸Ö€ Ö†Õ¨Õ¬Õ¬Õ¥ÕžÕ¶ Õ¥Õ´, Õ«ÕžÕ¶Õ¹ եմ»:

Նամըք Քեմալ Դինչ – Քրդաբնակ շրջաններում այս արտահայտության հաճախադեպ կիրառությունը ազդեցությունն է այն բանի, որ հայերը քուրդ բեյերի և աղաների իշխանության և հովանավորության տակ են ապրել: Այս համատեքստում հայերը մշապես ընկալվում են որպես երկրորդ կարգի մարդիկ:

Հայերը երկրորդ կարգի մարդ էին համարվում, սակայն մշակութային առումով քրդերը մեծապես ազդվել են նրանցից, հայերի ավանդույթները մուտք են գործել քրդական մշակույթ: Օրինակ՝ Ձեր գրքում պատմվում է, որ քուրդ երեխաները խաչակնքվում էին:

Ադնան Չելիք – Այդ ավանդույթը ես պարզ հիշում եմ: Տատիկս երեխաների համար հաց պատրաստելիս մոխրով  մեր ճակատին խաչի նշան էր անում: Բացի այդ՝ երեխաներին հայկական անուններ էին տալիս, երբ ընտանիքի մինչ այդ ծնված բոլոր երեխաները մանուկ հասակում մահանում էին: Այդ պատճառով երեխայի անունը Տիգրան էին դնում, հավատում էին, որ դրանից հետո Գաբրիել հրեշտակապետն այդ երեխայի կյանքը չի կարող վերցնել: Սասունում, որտեղ հայերը մեծ թիվ էին կազմում, այժմ քրդերը նույնիսկ Նոր տարվա նման մի տոն են նշում: Այնուամենայիվ՝ մշակութային ազդեցությունը փոխադարձ էր: Բայց այդ՝ քրդերը հիանում էին հայերով: Հայերի՝ քրդերի նկատմամբ հիացմունքը մի տեսակ նման էր երիտթուրքերի՝ Արևմուտքի նկատմամբ հիացմունքին:

Õ†Õ¡Õ´Õ¨Ö„ Õ”Õ¥Õ´Õ¡Õ¬ Ô´Õ«Õ¶Õ¹ – ÔµÕ©Õ¥ Õ°Õ¡ÕµÕ¥Ö€Õ« Õ°Õ«Õ·Õ¸Õ²Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¶Õ¥Ö€Õ¸Ö‚Õ´ Ö„Ö€Õ¤Õ¥Ö€Õ« Õ¶Õ¯Õ¡Õ¿Õ´Õ¡Õ´Õ¢ Õ¾Õ¥Ö€Õ¡Õ¢Õ¥Ö€Õ´Õ¸Ö‚Õ¶Ö„Õ¨ Õ¤Ö€Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ¹Õ§, Õ¡ÕºÕ¡ Ö„Ö€Õ¤Õ¥Ö€Õ« ÕºÕ¡Ö€Õ¡Õ£Õ¡ÕµÕ¸Ö‚Õ´ Õ¡ÕµÕ¬ Õ§: Õ”Ö€Õ¤Õ¥Ö€Õ¶ իրենց Õ¢Õ¡Õ¶Õ¡Õ¾Õ¸Ö€ Õ°Õ«Õ·Õ¸Õ²Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¶Õ¥Ö€Õ¸Ö‚Õ´ Õ´Õ¥Õ® Õ´Õ¡Õ½Õ¡Õ´Õ¢ Õ°Õ¡ÕµÕ¥Ö€Õ« Õ´Õ¡Õ½Õ«Õ¶ Õ¤Ö€Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ¥Õ¶ Õ¡Ö€Õ¿Õ¡Õ°Õ¡ÕµÕ¿Õ¾Õ¸Ö‚Õ´. «Հայերը Õ·Õ¡Õ¿ Õ¨Õ¶Õ¤Õ¸Ö‚Õ¶Õ¡Õ¯ Õ§Õ«Õ¶, Õ°Õ´Õ¸Ö‚Õ¿, Õ·Õ¡Õ¿ Õ¬Õ¡Õ¾ Õ£Õ¸Ö€Õ® Õ§Õ«Õ¶ Õ¡Õ¶Õ¸Ö‚Õ´: Õ”Ö€Õ¤Õ¥Ö€Õ« Õ·Ö€Õ»Õ¡Õ¶Õ¸Ö‚Õ´ արդիականացումն Õ¨Õ¶Õ¯Õ¡Õ¬Õ¾Õ¸Ö‚Õ´ Õ§Ö€ Õ°Õ¥Õ¿Ö‡ÕµÕ¡Õ¬ կերպ՝ Õ¶Õ´Õ¡Õ¶Õ¾Õ¥Õ¬ Õ°Õ¡ÕµÕ¥Ö€Õ«Õ¶: Õ”Ö€Õ¤Õ¥Ö€Õ« Õ¡Õ¹Ö„Õ« Õ¡Õ¼Õ¡Õ» Õ°Õ¡ÕµÕ¥Ö€Õ¶ իրենց Õ£ÕµÕ¸Ö‚Õ²Õ¥Ö€Õ¸Ö‚Õ´ ժամանակակից դպրոցներ Õ¸Ö‚Õ¶Õ¥Õ«Õ¶: Õ€Õ¡ÕµÕ¥Ö€Õ« Õ¶Õ¯Õ¡Õ¿Õ´Õ¡Õ´Õ¢ հիացմունքը Õ¯Õ¡Ö€Õ¥Õ¬Õ« Õ§ Õ¿Õ¥Õ½Õ¶Õ¥Õ¬ 1915Õ©. Õ¡Õ¼Õ¡Õ» Ö„Ö€Õ¤Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ©Õ¥Ö€Õ©Õ¥Ö€Õ¸Ö‚Õ´ Õ¿ÕºÕ¡Õ£Ö€Õ¾Õ¡Õ® Õ°Õ¸Õ¤Õ¾Õ¡Õ®Õ¶Õ¥Ö€Õ¸Ö‚Õ´: Դրանցում Õ£Õ¸Õ¾Õ¥Õ½Õ¿Õ¸Õ¾ Õ§Ö€ Õ­Õ¸Õ½Õ¾Õ¸Ö‚Õ´ Õ°Õ¡Õµ Õ´Õ¿Õ¡Õ¾Õ¸Ö€Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶Õ¶Õ¥Ö€Õ« Ö‡ Õ£Õ¸Ö€Õ®Õ«Õ¹Õ¶Õ¥Ö€Õ« Õ´Õ¡Õ½Õ«Õ¶, Õ·Õ¥Õ·Õ¿Õ¾Õ¸Ö‚Õ´ Õ§Ö€, Õ¸Ö€  պետք Õ§ Ö…Õ£Õ¿Õ¾Õ¥Õ¬ նրանց մեթոդներից: ÕˆÖ€Õ¸Õ· Õ°Õ¸Õ¤Õ¾Õ¡Õ®Õ¶Õ¥Ö€Õ¸Ö‚Õ´ Õ¨Õ¶Õ¤Õ£Õ®Õ¾Õ¸Ö‚Õ´ Õ§Ö€, Õ¸Ö€ Ö„Ö€Õ¤Õ¥Ö€Õ¨ ÕºÕ¥Õ¿Ö„ Õ§ Ö…Ö€Õ«Õ¶Õ¡Õ¯ վերցնեն հայերից, Õ¸Ö€Õ¸Õ¶Ö„ ÔµÕ¾Ö€Õ¸ÕºÕ¡ÕµÕ¸Ö‚Õ´ Õ¯Ö€Õ©Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶  ստանալով, Õ£ÕµÕ¸Ö‚Õ² Õ¥Õ¶ Õ¾Õ¥Ö€Õ¡Õ¤Õ¡Õ¼Õ¶Õ¸Ö‚Õ´ Ö‡ Õ¬Õ®Õ¾Õ¸Ö‚Õ´ ÕªÕ¸Õ²Õ¸Õ¾Ö€Õ¤Õ«Õ¶ ÕºÕ¡Õ·Õ¿ÕºÕ¡Õ¶Õ¥Õ¬Õ¸Ö‚ Õ£Õ¸Ö€Õ®Õ«Õ¶:

Պատմություններում 1915-ին գործող «Cendirmeyên bejik»-ները (Ժանդարմերիայի խմբերը-ՍիվիլՆեթ) համեմատվում են ժամանակակից գյուղական պահապանների՝ քորուջուների հետ:

1915-ին ֆիդայական խմբերի դեմ ստեղծվում են քրդերից կազմված «Cendirmeyên bejik»-ները:

Ô±Õ¤Õ¶Õ¡Õ¶ Õ‰Õ¥Õ¬Õ«Ö„ – Ô´Õ«Õ¡Ö€Õ¢Õ¥Ö„Õ«Ö€Õ¸Ö‚Õ´ «Cendirmeyên bejik»-Õ¶Õ¥Ö€Õ¨ Õ°Õ«Õ´Õ¶Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶Õ¸Ö‚Õ´ Õ¯Õ¡Õ¦Õ´Õ¾Õ¡Õ® Õ§Õ«Õ¶ քրդերից Ö‡ ÕµÕ¸Ö‚Ö€Õ¡Õ°Õ¡Õ¿Õ¸Ö‚Õ¯ Õ¸Õ½Õ¿Õ«Õ¯Õ¡Õ¶Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ´Õ«Õ¡Õ¾Õ¸Ö€Õ¶Õ¥Ö€ Õ§Õ«Õ¶: Դրանցում Õ¨Õ¶Õ¤Õ£Ö€Õ¯Õ¾Õ¸Ö‚Õ´ Õ§Õ«Õ¶ Õ¡Õ¼Õ¡Õ»Õ«Õ¶ Õ¡Õ·Õ­Õ¡Ö€Õ°Õ¡Õ´Õ¡Ö€Õ¿Õ« ÕªÕ¡Õ´Õ¡Õ¶Õ¡Õ¯ Õ´Õ¡Ö€Õ¿Õ¡Õ¤Õ¡Õ·Õ¿ չգնացած 45 տարեկանից Õ¢Õ¡Ö€Õ±Ö€ քաղաքացիական Õ¢Õ¶Õ¡Õ¯Õ«Õ¹Õ¶Õ¥Ö€Õ¨: Ô±ÕµÕ¤ Õ­Õ´Õ¢Õ¥Ö€Õ« Õ°Õ«Õ´Õ¶Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ£Õ¸Ö€Õ®Õ¡Õ¼Õ¸Ö‚ÕµÕ©Õ¨ Õ¡Ö„Õ½Õ¸Ö€Õ¾Õ¡Õ® Õ°Õ¡ÕµÕ¥Ö€Õ« Ö„Õ¡Ö€Õ¡Õ¾Õ¡Õ¶Õ¶Õ¥Ö€Õ« Õ¾Ö€Õ¡ Õ°Õ¡Ö€Õ±Õ¡Õ¯Õ¾Õ¥Õ¬Õ¶ Õ¸Ö‚ Õ¿Õ¥Õ²Õ¡Õ°Õ¡Õ¶Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶ ալիքից ÖƒÕ¡Õ­Õ¡Õ®Õ¶Õ¥Ö€Õ«Õ¶ Õ±Õ¥Ö€Õ¢Õ¡Õ¯Õ¡Õ¬Õ¥Õ¬Õ¶ Õ§Ö€, այսինքն՝ Õ¶Ö€Õ¡Õ¶Ö„  մարդկանց Õ£Õ¬Õ­Õ« Õ¸Ö€Õ½ Õ§Õ«Õ¶ Õ¡Õ¶Õ¸Ö‚Õ´:

Հայերին օգնել ջանացողները պատժվում էին, ինչպես մեր ժամանակներում:

Õ†Õ¡Õ´Õ¨Ö„ Õ”Õ¥Õ´Õ¡Õ¬ Ô´Õ«Õ¶Õ¹ – Ô»Õ¶Õ¹ÕºÕ¥Õ½ 1990-Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶Õ¶Õ¥Ö€Õ«Õ¶, Õ¥Ö€Õ¢ PKK-Õ« Õ¦Õ«Õ¶ÕµÕ¡Õ¬Õ¶Õ¥Ö€Õ¨ Õ´Õ¸Ö‚Õ¿Ö„ Õ§Õ«Õ¶ Õ£Õ¸Ö€Õ®Õ¸Ö‚Õ´ Õ¸Ö€Ö‡Õ§ Õ£ÕµÕ¸Ö‚Õ² Ö‡ Õ¯Ö€Õ¡Õ¯Õ« Õ´Õ¡Õ¿Õ¶Õ¸Ö‚Õ´ Õ¡ÕµÕ¶ Õ¿Õ¶Õ¥Ö€Õ¨, Õ¸Ö€Õ¿Õ¥Õ² Õ¶Ö€Õ¡Õ¶Ö„ Õ¡ÕºÕ¡Õ½Õ¿Õ¡Õ¶Õ¥Õ¬ Õ§Õ«Õ¶, Õ¶Õ¸Ö‚ÕµÕ¶ Õ¯Õ¥Ö€Õº Ö‡ 1915-Õ«Õ¶ Õ°Õ¡ÕµÕ¥Ö€Õ«Õ¶ Ö…Õ£Õ¶Õ¸Õ²Õ¶Õ¥Ö€Õ¨ ÕºÕ¡Õ¿ÕªÕ¾Õ¸Ö‚Õ´ Õ§Õ«Õ¶: Ô²Õ¡Õ¶Õ¡Õ¾Õ¸Ö€ ÕºÕ¡Õ¿Õ´Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¶Õ¥Ö€Õ¸Ö‚Õ´ Õ°Õ¡Õ³Õ¡Õ­ Õ¥Õ¶ Õ´Õ¡Ö€Õ¤Õ«Õ¯ ÕºÕ¡Õ¿Õ´Õ¸Ö‚Õ´ Õ¡ÕµÕ½ Õ´Õ¡Õ½Õ«Õ¶:

Ադնան Չելիք – Ինչպես 1990-ականներին գյուղացիները պատժվում էին քուրդ պարտիզաններին օգնելու համար, նույն էր նաև 1915-ին՝ հայերի պարագայում: