Bianet
Paramaz son yazısına ÅŸu baÅŸlığı atmış: “Ermenilerin Talebiâ€.
Hınçak gazetesinde 1914 yılının Mayıs ayında yayımlanmış yazı. Kadir Akın “Ermeni Devrimci Paramaz†kitabında aktarıyor bu bilgiyi. Paramaz yani Madteos Sarkisyan bir sosyalist, bir devrimci olmasının yanı sıra bir gazeteci, bir fikir insanı.
Yazıdaki talep 100 yıldır baki. Kadir Akın yazıyı alıntıladığı bölüme “Adaletin olmadığı her yerde her sadakat sahtedirâ€.
Paramaz yazısında taleplerini şöyle özetliyor: “Cesur bir milli siyaset: iÅŸte talebimiz. Cesur bir talep: iÅŸte duruÅŸumuz. Ermeni, damla damla ölüp yok olmaktansa, Ermeni’nin yaÅŸaması için bir kerede ölecek.â€
1914 Haziran’ın sonuna doÄŸru, Sosyalist Hınçak Partisi’nin (SDHP) kurucuları, merkez yöneticileri ve Ä°stanbul’daki üyeleri, 17 Eylül 1913’de Romanya’nın Köstence ÅŸehrinde yapılan SDHP’nin 7. Kongresinde, Ä°ttihat ve Terakki yöneticisi Talat PaÅŸa’ya suikast düzenlenmesi kararı alındığının ihbar edilmesi üzerine apar topar gözaltına alınır ve tutuklanırlar. Paramaz da tutuklananlar arasındadır.
Kadir Akın kitabında Paramaz’ın tutuklanmasını şöyle anlatıyor: “Paramaz Ä°stanbul’a doÄŸru yola çıkarken, başına geleceklerden elbette habersizdir. Ä°stanbul onun için 1908 yılında ilan edilen MeÅŸrutiyet sonrası vaktinin büyük bölümünü geçirdiÄŸi yerlerin başında geliyordu. 1910 yılında Ä°stanbul’da yayımlanan Arevelk gazetesinin baÅŸyazarı olarak çalışmış ve Hayr (baba) Siva adıyla yazdığı mizah makaleleri severek okunmuÅŸtu.
“Ä°ÅŸte ÅŸimdi çok sevdiÄŸi ve gazetecilik yaptığı Ä°stanbul’a doÄŸru yoldaydı. Paramaz’ın kendisi ve Mısır’daki görüşmeleri de, Ä°stanbul’daki Hınçak parti üyeleri de, aslında sıkı bir denetim altındaydılar. Paramaz Osmanlı Emniyeti için, Van’daki tutukluluÄŸu ve mahkemedeki tutumu nedeniyle bilenen bir isimdi. Daha Ä°stanbul’a ayak bastığı andan itibaren takibe alındı.”
Takip edilen Paramaz ve arkadaÅŸlarına dönük operasyon 1914 yılının 16 Temmuz’unda Ä°stanbul’da baÅŸlar, AÄŸustos ayının sonuna kadar devam eder. Tutuklananların sayısı kısa sürede 120 kiÅŸiye ulaşır.
Paramaz’ın ilk sorgusu AÄŸustos baÅŸlarında yapılır. Tutuklananların neredeyse yarısından fazlası serbest kalır.
Akın “ortada Talat PaÅŸa’ya dönük somut bir suikast giriÅŸiminin bulunmayışı, tutuklananlardan az sayıda kiÅŸinin hapis cezalarına çarptırılacağı, büyük bölümünün de serbest bırakılacağına iliÅŸkin bir kanaatin doÄŸmasına neden olur†diye yorumluyor bunu.
Akın’a göre bunun bir nedeni, Ermeni reformunun yakın zamanda yeniden gündeme gelmiş ve aktüalite kazanmış olması olabilir. Akın bir neden daha olabileceğini söylüyor:
“Ama diÄŸer yandan Ä°ttihat ve Terakki önderliÄŸinin bu operasyonu abartarak Avrupa basınına servis etmesi ise, savaÅŸ esnasında ‘Ermenilerin arkadan vurmasının’ bir örneÄŸi olarak Ä°ttihatçılar tarafından kullanılmasına iÅŸaret etmektedir.â€
Ancak sonuçta Paramaz ve arkadaÅŸları 15 Haziran 1915 sabahına doÄŸru saat 03.30’da Beyazıt Meydanı’nda asılacaktır. Kadir Akın’ın deyimiyle onların asılması 1915’te yaÅŸanan felaketin iÅŸaret fiÅŸeÄŸi olacaktır. Akın Ermeni Soykırımı’nı hazırlayan tarihi koÅŸulları, siyasi ortamı, o günlerden kalan anılar, belgeler, çalışmalar ile Paramaz ve arkadaÅŸlarının ekseninde anlatmış. 318 sayfalık kitabın “Ermeni Devrimce Paramaz” baÅŸlıklı kitabın altbaÅŸlığı “Abdülhamid’den Ä°ttihat Terakki’ye Ermeni Sosyalistleri ve Soykırım”. Kitapta 20’lerin kim olduÄŸuna dair bir de kapsamlı bir çalışma var.
Ä°ÅŸte idam edilen 20’ler.
Vahan BOYACIYAN (Minas oÄŸlu Ruhen Garabetyan)
20. yüzyıl başında ÇemiÅŸgezek, çevresindeki 30 Ermeni köyüyle aynı adı taşıyan bölgenin merkeziydi. Åžehre kendi adını veren Ermeni asıllı Bizans Ä°mparatoru Hovhannes Çımışgik, ÇemiÅŸgezek’te doÄŸmuÅŸtur.
Partinin önemli isimlerinden biri olan Ruben Khanazadyan’la birlikte, SDHP’nin Amerika’daki ÅŸubelerini kurma ve güçlendirme çalışmalarına katıldı ve uzun yıllar Bulgaristan, Rusya ve Mısır’da SDHP temsilciliÄŸinde bulundu.
İdam edildiğinde 41 yaşında idi.
Aram AÇIKBAŞYAN (Krikor Garabetyan)
Asıl adı Krikor Garabetyan olan Aram AçıkbaÅŸyan, 1869 yılında Arapgir’de doÄŸdu.
Ä°stanbul’a giderek Osmanlı Ä°mparatorluÄŸu’nun deÄŸiÅŸik yerlerinden okuyup, eÄŸitim almak amacıyla gelen Ermeni gençleriyle birlikte Ä°stanbul’da Hukuk Fakültesi’ne kaydoldu.
SDHP’ye girmeden önce, 1890 Kumkapı mitinginin örgütleyicilerinden Hampartzum Boyacıyan ile birlikte hareket etti. SDHP Merkez Komitesi’nin kararıyla, 1892 yılında Mısır’a giden Garabetyan, Hınçak Partisi’nin çalışmalarına aktif bir ÅŸekilde katılarak, Mısır’da yeni ÅŸubeler kurulması için çalışmalar yaptı.
Garebetyan’ın asıl görevi ise o dönemde, Atina’da bulunan partinin merkeziyle
Batı Ermenistan ve Kilikya’daki Ermeni yerleÅŸim bölgeleriyle, Ermenilerin nüfus yoÄŸunluÄŸu olan (Mısır, Filistin, vs. gibi) diÄŸer ÅŸehirlerdeki Hınçak Partisi ÅŸubeleri arasında baÄŸları koordine edip, güçlendirmeye çalışmaktı.
Garabetyan’ın çabaları sonucu parti merkeziyle Agın (EÄŸin), Arapkir, DivriÄŸi, Kemah ve Armıdan’daki Hınçak ÅŸubeleri arasında baÄŸlar güçlendirildi. Garebetyan daraÄŸacına çıktığında son isteÄŸi, “tüm yoldaÅŸlarıyla birlikte aynı yerde gömülmeleri” olmuÅŸtur.
İdam edildiğinde 46 yaşındaydı.
Bedros TOROSYAN (Doktor Benne)
Doktor Benne, idam sehpalarının önüne geldiÄŸinde “biz, 20’leri asıyorsunuz arkamızdan yirmi binler gelecek!” diye haykırdı.Hınçak Partisi’nin önemli simalarından Benne oÄŸlu Bedros Torosyan (Doktor Benne) Kharberd’de doÄŸdu.
Kharberd (Türkçe Harput, Rumca Kharbode Asurice Kordberd) Batı Ermenistan’ın aynı adı taşıyan ovasında, Aradzani’nin (Murat Su) sol tarafında bulunmaktadır.
Bedros Torosyan, Hınçak Partisi’nin önemli bazı simalanyla tanıştıktan sonra Hınçak Partisi’ne katıldı.
Armenak HAMPARTSUMYAN
1880’de Denizli’de doÄŸdu. Erken yaÅŸlarında Ermenilerin uÄŸradığı aynmcılık, baskı
ve zulme ÅŸahit olarak genç yaÅŸta politik mücadeleye katılarak Sosyal Demokrat Hınçak Partisi’nin Ä°skenderiye ÅŸubesine üye oldu.
Armenak’ın, SDHP’nin VII. Kongresi’nde Jön Türklerin sorumlu üç liderine suikast düzenlenmesi karara baÄŸlanınca, Paramaz’ın baÅŸkanlığındaki örgütlenmeye katıldığı bilinmektedir. Ä°dam edildiÄŸinde 35 yaşındaydı.
Sımbat KILIÇYAN (Angudi-Parasız Bedros)
İdam edildiğinde 30 yaşındaydı.
Vartan oÄŸlu Sımbat Kılıçyan, 1885’te Amerikalı Ermeni yazar William Saroyan’ın da memleketi olan BaÄŸeÅŸ’te (Bitlis) doÄŸdu.
Ailesine yardımcı olabilmek için genç yaÅŸta terziliÄŸi öğrendi. Daha sonra Ä°stanbul’a yerleÅŸti ve SDHP ile iliÅŸki kurdu.
Hagop BASMACIYAN
Hınçak Partisi’ne erken yaÅŸlarda üye olan Hagop Basmacıyan’a, genç yaşına raÄŸmen partinin ÅŸube sorumluluÄŸu görevi verilir.
Hınçak Partisi’nin gizli hücrelerinin çalışmalarını örgütleyen isimler arasında idi.
1914 yılı Temmuz ayında tutuklanan Hagop Basmacıyan idam edildiğinde henüz 27 yaşında idi.
Minas KEŞİŞYAN (Kapriel Keşişyan veya Samsunlu Sarı Khaçik)
Genç yaÅŸlarda Hınçak Partisi’ne katılan Minas KeÅŸiÅŸyan, Çarlığın kışkırtması sonucu Ermeni ve Azeriler arasında baÅŸlayan çatışmalar nedeniyle partinin verdiÄŸi görevi yerine getirmek amacıyla Kafkasya’ya gitti.
Yeni Anayasa’nın kabulünden sonra baÅŸka Hınçak üyeleri ile birlikte Ä°stanbul’a yerleÅŸti.
İdam edildiğinde 36 yaşındaydı.
Mıgırdiç YERETSYAN
Mıgırdiç Yeretsyan, Sosyal Demokrat Hınçak Partisi’ne katılarak onun aktif kadrolarından biri haline geldi.
İdam edildiğinde 42 yaşındaydı.
Hrant YEGEVHAN
Hrant Yegavyan, zengin bir ailenin evladı olarak Arapkir’de doÄŸdu.
1908’de Ä°stanbul Ermeni Getronagan Lisesi’ne kaydolan Hrant, daha sonra eÄŸitimini baÅŸkentteki üniversitenin tıp bölümünde sürdürdü.
Öğrencilik yıllarında Hınçak Partisi’nin Gençlik Kolu’nun yayınladığı “Kıvılcım” gazetesi çalışanlarıyla tanışan Hrant, az zaman sonra onlara katılarak, en aktif çalışmalarda bulunan gençlerden birisi olur.
1914’te ihbarcı ArÅŸavir Sahakyan’a karşı suikast düzenleme suçuyla tutuklandı. Ağır iÅŸkencelere uÄŸradıktan sonra, 15 Haziran 1915 sabahı Beyazıt meydanında idam edilenler arasında bulunan en genç devrimcilerden biri idi.
Yeremya MANANDYAN (Yeremia Matosyan, Yerem-ya Manukyan)
 Karekin BOĞOSYAN
Asıl adı Ermenice Sevaberd olan Åžebinkarahisar kale ÅŸehri, tanınmış Ermeni Fedaisi Antranik’in de memleketidir.
Hınçak Partisi üyesi olan BoÄŸosyan, Sultan II. Abdülhamid rejimi sırasında mahpusluktan kurtularak, Hınçak Partisi’nin kendisine verdiÄŸi görevi yerine getirmek amacıyla Kafkasya’ya gitti ve orada yerel örgütlenmelerin güçlenmesi için yapılan çalışmalara katıldı.
MeÅŸrutiyetin ilanından sonra, birçokları gibi Ä°stanbul’a dönen Karekin de, askeri çalışmalarda tecrübeli olduÄŸundan Paramaz’ın grubuna dahil edildi.
İdam edildiğinde 30 yaşındaydı.
Keğam VANİKYAN (Vanik, Küçük Van anlamına gelir.)
Hınçak Partisi’nin bilinen kadrolarından Garabet oÄŸlu KeÄŸam Vanikyan (partideki adı Vanik) 1884’te Van’da doÄŸdu.
Küçük yaÅŸta babasını yitiren Vanikyan annesi ve ninesi tarafından büyütüldü. Ä°lköğrenimini Van’ın en büyük mahallesi Aykestan’da tamamlayan Vanikyan, ortaokulu Yeramyan Lisesi’nde devam etti.
Hınçak kaynakları Vanikyan’ın, zamanın en tanınan Ermeni fedai baÅŸlarından olan KERÄ° adıyla bilinen (kod adı Ardzruni) Hagop Avedisyan’a karşı özel bir saygı duyduÄŸunu ve daha genç yaÅŸlarda fedailere katılmak istediÄŸini yazmaktadır. Vanikyan 1907 yılında Van Lisesi’nden mezun olduktan sonra Ä°stanbul’a gelerek, Eczacılık Fakültesi’ne kaydoldu. Bir yıl sonra ise kaydını Hukuk Fakültesi’ne aldırdı.
Vanikyan çevresindeki ilerici ve devrimci gençlerin ortak çabalanyla Ä°stanbul’da SDHP’nin Öğrenci Gençlik Örgütü’nü kurdu. Kısa bir süre içinde, sadece üniversitede deÄŸil Ä°stanbul’un deÄŸiÅŸik enstitü ve yüksekokullarında öğretim gören Ermeni gençlerinden yüzlercesi Hınçak Öğrenci Gençlik DemeÄŸi’ne katıldılar. Bu geliÅŸmeyi takiben Vanikyan’ın çabalan sonucu liseli öğrencilerin kendi gençlik örgütleri de kuruldu.
SDHP’nin inandığı ve savunduÄŸu fikirlerin yaygınlaÅŸtırılması ve yığınlara ulaÅŸtırılması, gençliÄŸinin çalışmalarının koordine edilmesi için bir yayın organı çıkarılması kararı alınmasının ardından, işçi ve emekçilerin bayramı olan 1 Mayıs 1911’de Ä°stanbul SDHP Öğrenci Gençlik Örgütü’nün aylık dergisi “Gaydz” (Kıvılcım)’ın ilk sayısı yayımlandı. Kıvılcım dergisinin yaratılmasında büyük emeÄŸi geçen Vanikyan, “Vanik” rumuzuyla sürekli olarak yazılar yazdı.
İdam edildiğinde 31 yaşındaydı.
Kamig BOYACIYAN
Krikor (JIu Kamig Boyacıyan, 1888’de Ä°stanbul’da doÄŸdu.
Kamig Boyacıyan’da Ä°stanbul SDHP ÅŸubesi çatısı altında siyasi çalışmalara katıldı.
Hınçak kaynaklarına göre SDHP içinde aktif olarak çalışan Karning Boyacıyan Paramaz’ın grubuna dâhil edilmiÅŸti.
İdam edildiğinde 27 yaşındaydı.
Hovhannes DER-ÄžAZARYAN (Hovhannes YeÄŸiazaryan)
Hovhannes Surp Garabet Manastırı’nda eÄŸitimini bitirdikten sonra öğretmenlik yapmaya baÅŸladı.
SDHP’ye üye olan Hovhannes aktif bir ÅŸekilde faaliyet göstererek örgütlenme çalışmalarına katıldı.
Hovhannes Der-Äžazaryan, Gesaria (Kayseri)’de Hınçak Partisi’nin öncü kadrolarından biri olup, propaganda çalışmalarından sorumlu idi.
İdam edildiğinde 37 yaşındaydı.
BoÄŸos BOÄžOSYAN
19. yüzyıl sonunda, Agın’da 5.500’u Ermeni olmak üzere 10.000 insan yaşıyordu.
DoÄŸum yeri olan Agın’dan Samsun Bafra’ya taşınan BoÄŸos BoÄŸosyan Bafra’da SDHP’ye katılarak politik faaliyetlere baÅŸladı.
Köstence’de yapılan VII. Parti Kongresinde Karadeniz delegesi idi. BoÄŸos BoÄŸosyan, kongrede yaptığı bir konuÅŸmada mevcut duruma tahammül edemeyeceklerini belirterek yaÅŸamanın koÅŸullarının ortadan kalktığını belirterek “yenemeyecek durumda olsalar bile isyan bayrağını açma” çaÄŸrısı yaptı.
ArkadaÅŸlarından yaşça büyük olmasına raÄŸmen zor tutukluluk koÅŸullarına dayanan BoÄŸos BoÄŸosyan’ın gerek tutukluluÄŸu, gerekse idamı sırasında devrimci tavrından taviz vermediÄŸi söylenir.
İdam edildiğinde 53 yaşındaydı.
Murad ZAKARYAN (Hagop Äžazaryan)
Murad Zakaryan (Hagop Äžazaryan veya Kazazyan) Büyük Hayk’ın Duruperan vilayetinin Tsrönk köyünde doÄŸdu. Köyü MuÅŸ’tan sadece 15 km. uzaktaydı.
SDHP’nin önemli fedailerinden birisiydi.
Murad Zakaryan’ın idam edilmeden önce,
“Ölürüm tabii, ancak bu düşünce uÄŸruna ölürüm” dediÄŸi söylenir.
Tovmas TOVMASYAN
Vahan oÄŸlu Tovmas Tovmasyan, 1888 yılında Kilis’te doÄŸdu.
Tovmas Tovmasyan eÄŸitimini tamamladıktan sonra pedagoji ile ilgilendi ve Kilis’teki Ermeni Okulu’nun müdürlüğüne getirildi.
Hınçak Parti’sinin Kilis’te aktif faaliyet yürüten isimlerinden biri olarak öne çıktı.
Tovmas Tovmasyan VII. Hınçak Kongresinde alınan kararlar sonrası kurulan Paramaz önderliğindeki gruba dahil edildi.
Yoğun işkenceler görmesine rağmen herhangi bir itirafta bulunmadığı bilinen Tovmas Tovmasyan, 19 yoldaşıyla birlikte Beyazıt meydanında idam edildiğinde 27 yaşındaydı.
Abraham MURADYAN
Stepan oÄŸlu Abraham Muradyan (veya Manukyan) 1889’da Kilikya’da doÄŸdu.
SDHP’nin Ä°skenderiye ÅŸubesi bünyesinde yürütülen çalışmalara aktif olarak katıldı.
26 yaşında idam edilen Muradyan’ın, Ä°skenderiye’de bulunduÄŸu sırada Ermeni cemaatinin korunması, güçlenmesi ve SDHP’nin örgütlenme çalışmalarında önemli bir rol oynadığı söylenir.
Yervant TOPUZYAN (Panvor)
Yervant Topuzyan Bardizak SDHP Åžubesi tarafından yayımlanan “Bay-kar” (Mücadele) adlı dergide makaleler yazdığı için aynı zamanda bir gazeteci olarak da tanınıyordu.
Yazın adı olarak “Panvor” (işçi) mahlasını seçmiÅŸti. Son nefesini vermeden önce, “Ölüm her yerde aynıdır ama ne mutlu halkının kurtuluÅŸu için ÅŸehit düşene!” dedi.
Papaz Kalust BoÄŸosyan, dinsel günah çıkartma görevini yerine getirmek için Yervant Topuzyan’a yanaÅŸtığında, cebinden çıkardığı mendilini uzatarak, “Aziz Peder, bu kuru mendilimi anama ver ve evladının onu tek defalığına bile olsa gözyaÅŸlanyla ıslatmamış olduÄŸunu bilmesini istediÄŸimi söyle lütfen…” dediÄŸini aktarır. Ä°dam edildiÄŸinde 20 yaşındaydı.