Թուրքիոյ Հայոց Պատրիարքարանի Ճգնաժամերը

Ռուբէն Վարժապետեան
Ô±Õ¯Ö…Õ½

Թուրքիոյ հայ հասարակութեան օրակարգի գլխաւոր նիւթերէն մէկը դարձած է նոր պատրիարքի մը ընտրութիւնը։ Յատկապէս Կրօնական Ժողովի ատենապետ Սահակ Մաշալեանի հրաժարումէն ետք այս փոթորկոտ խնդիրը ալ աւելի ծաւալուեցաւ եւ հարկ եղաւ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս Գարեգին Բ.-ի միջամտութիւնը։ Սակայն պատրիարքարանի պատմութեան մէջ աննախադէպ երեւոյթներ չէին այս բոլորը, քանի որ անցեալին ալ նման ճգնաժամեր ապրուած էին։ Արդարեւ այս մասին հարցումներ ուղղեցինք Հարաւային Գալիֆորնիոյ Համալսարանի ժամանակակից հայկական ուսումնասիրութիւններու բաժնի դասախօս Ռիչհարտ Եդուարդ Անթառամեանի հետ։

Ռուբէն Վարժապետեան- ժԹ դարուն ի՞նչ տեսակ յարաբերութիւն մը կար Հայ Առաքելական Եկեղեցւոյ եւ Օսմանեան Կայսրութեան միջեւ։

Ռիչհարտ Եդուարդ Անթառամեան- Քանի մը տարբեր մակարդակի վրայ կ՚ընդանային այդ յարաբերութիւնները։ Նախ նշենք որ Օսմանեան քաղաքականութիւնը կերտուած էր դաւանանքներու վրայ։ Հայ եկեղեցին եւ հոգեւորականաց դասը Օսմանեան իշխանութեան մէջ յատուկ բաժին ունէին։ Այս բաժինը կը կայանար համայնքներու պահանջներուն դիմագրաւման եւ պետութեան հանդէպ հաւատարմութիւնը երաշխաւորելու հիման վրայ։ Անշուշտ որ համայնքներու կարիքները միայն հոգեւոր չէին։ Այսպէսով որ հոգեւորականաց դասը բացի նիւթական հարստութիւն կուտակելէ միջնորդի դեր ստանձնած էր նաեւ Օսմանեան հասարակութեան մէջ։ Եկեղեցին կայսրական քաղաքականութեամբ լրացուցիչ մէկ տարրն էր նաեւ։ Այս գիտելիքներու վրայ պէտք է քննարկել Պոլսոյ Պատրիարքարանի մենաշնորհներու ընդլայնումը։ Պատրիարքարանը կը ղեկավարուէր պետութեան կազմին մէջ աշխատող եւ Պատրիարքարանի ու պետութեան միջեւ կամուրջի դեր ստանձնող հայ սերունդներու կողմէ։

Նախքան ԺԹ դար Պատրիարքարանը խիստ սահմանափակ իշխանութիւն ունէր մայրաքաղաքէն դուրս։ Սակայն Մեծ Դրան ուժը կայսրական թղթաբանութեան միջոցաւ ընդլայնեցաւ եւ այդ ընդլայնումէն օգտուեցաւ նաեւ Պատրիարքարանը։ Այստեղ այս ընդլայնումին մէջ կ՚արժէ նշել Յակոբ Կրճիկեան, Սերովբէ Վիչէնեան եւ անշուշտ Գրիգոր Օտեանը եւ միւսները, որոնց շնորհիւ այս երկու կազմերու ընդլայնումը իրար ամբողջացուցին։

ÕŒ.ÕŽ.– ÔºÔ¹ Õ¤Õ¡Ö€Õ¸Ö‚Õ¶ Ô¹Õ¸Ö‚Ö€Ö„Õ«Õ¸Õµ Հայոց ÕŠÕ¡Õ¿Ö€Õ«Õ¡Ö€Ö„Õ¡Ö€Õ¡Õ¶Õ¨ Õ´Õ«Õ¡ÕµÕ¶ Õ¯Ö€Ö…Õ¶Õ¡Õ¯Õ¡ÕžÕ¶ Õ°Õ¡Õ½Õ¿Õ¡Õ¿Õ¸Ö‚Õ©Õ«Ö‚Õ¶ Õ´Õ¨Õ¶ Õ§Ö€, Õ©Õ§ Õ¸Õ¹ Õ¨Õ¶Õ¯Õ¥Ö€Õ¡ÕµÕ«Õ¶ Õ°Õ¡Õ½Õ¡Ö€Õ¡Õ¯Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ¶Õ«Ö‚Õ©Õ¥Ö€Õ¸Ö‚ Õ´Õ§Õ» Õ¡Õ¬ Õ«Ö€Õ¡Ö‚Õ¡Õ½Õ¶Õ¸Ö‚Õ©Õ«Ö‚Õ¶Õ¶Õ¥Ö€ Õ¯Õ¨ Õ¾Õ¡ÕµÕ¥Õ¬Õ§Ö€Ö‰

ÕŒ.Ôµ.Ô±.– Ô»Õ¶Õ¹ÕºÕ§Õ½ Õ¸Ö€ Õ¨Õ½Õ« ÕŠÕ¡Õ¿Ö€Õ«Õ¡Ö€Ö„Õ¡Ö€Õ¡Õ¶Õ¨ Õ¥Ö‚ Ô±Õ¼Õ¡Ö„Õ¥Õ¬Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Եկեղեցին Õ¾Õ¡Ö€Õ¹Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ ÕµÕ¡Õ¿Õ¯Õ¸Ö‚Õ©Õ«Ö‚Õ¶ Õ´Õ¨ Õ¸Ö‚Õ¶Õ§Õ«Õ¶Ö‰ Ô±ÕµÕ½ÕºÕ§Õ½Õ¸Õ¾ Õ°Õ¸Õ£Õ¥Ö‚Õ¸Ö€Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶Õ¨ Õ¥Ö‚ Õ¾Õ¡Õ¶Ö„Õ¥Ö€Õ¨ Õ·Ö€Õ»Õ¡Õ¶Õ¡ÕµÕ«Õ¶ Õ«Õ·Õ­Õ¡Õ¶Õ¸Ö‚Õ©Õ«Ö‚Õ¶Õ¶Õ¥Ö€Õ¸Ö‚ Õ´Õ§Õ» Õ¸Ö€Õ¸Õ· Õ°Õ¥Õ²Õ«Õ¶Õ¡Õ¯Õ¸Ö‚Õ©Õ«Ö‚Õ¶ Õ´Õ¨ Õ¸Ö‚Õ¶Õ§Õ«Õ¶Ö‰ Ô±ÕµÕ½Õ¿Õ¥Õ² Õ¯Õ¡ÕµÕ½Ö€Õ¸Ö‚Õ©Õ¥Õ¡Õ¶ Õ°Õ¡Ö€Õ¯Õ¡Õ°Õ¡Ö‚Õ¡Ö„Õ´Õ¡Õ¶ Õ¥Õ²Õ¡Õ¶Õ¡Õ¯Õ¨ Õ¯Õ¨ Õ¶ÕºÕ¡Õ½Õ¿Õ§Ö€ եկեղեցւոյ Õ«Õ·Õ­Õ¡Õ¶Õ¸Ö‚Õ©Õ¥Õ¡Õ¶ զարգացումին։ Հոգեւորականաց Õ¤Õ¡Õ½Õ¨, Õ¶Õ¡Õ°Õ¡Õ¶Õ£Õ¶Õ¥Ö€Õ¸Ö‚ Õ¡Ö‚Õ¡Õ£Õ¡Õ¶Õ«Õ¶, Õ¯Õ¡ÕµÕ½Ö€Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ¾Õ¡Ö€Õ¹Õ¡Õ´Õ¥Ö„Õ¥Õ¶Õ¡Õ¶ Õ«Ö€Õ¡Ö€Õ¸Ö‚ Õ·Õ¡Õ²Õ¯Õ¡ÕºÕ¸Õ² Õ¢Õ¡Ö€Õ¤ ցանց Õ´Õ¨ Õ¯Õ¨ Õ£Õ¸Ö€Õ®Õ§Ö€Ö‰ Ô±ÕµÕ¤ ցանցը Õ¡Õ¬ Õ¡Ö‚Õ¥Õ¬Õ« Õ¯Õ¨ զօրացնէր Õ¤Õ¥Ö€Õ¡Õ¯Õ¡Õ¿Õ¡Ö€Õ¶Õ¥Ö€Õ¸Ö‚ Õ´Õ¥Õ¶Õ¡Õ·Õ¶Õ¸Ö€Õ°Õ¶Õ¥Ö€Õ¨Ö‰ Õ€Õ¡ÕµÕ¯Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ½Õ¡Õ°Õ´Õ¡Õ¶Õ¡Õ¤Ö€Õ¸Ö‚Õ©Õ¥Õ¡Õ¶ Õ£Õ¸Ö€Õ®Õ¡Õ¤Ö€Õ´Õ¡Õ¶ Õ¡ÕµÕ½Ö„Õ¡Õ¶ Õ´Õ¥Õ® Õ¡Õ²Õ´Õ¸Ö‚Õ¯Õ« Õ¿Õ¥Õ²Õ« Õ¿Õ¡Õ¬Õ¸Ö‚Õ¶ Õ¥Õ¿Õ«Õ¶ ÕºÕ§Õ¿Ö„ Õ§ Õ¿Õ¥Õ½Õ¶Õ¥Õ¬ Õ¢Õ¸Õ¬Õ¸Ö€ Õ¡ÕµÕ½ Õ£Õ¸Ö€Õ®Ö…Õ¶Õ¶Õ¥Ö€Õ¨Ö‰ Սահմանադրութիւնը Õ¾Õ¥Ö€Õ» Õ¿Õ¸Ö‚Õ¡Ö‚ Õ¾Õ¡Õ¶Ö„Õ¥Ö€Õ¸Ö‚ Õ°Õ½Õ¯Õ¸Õ²Õ¸Ö‚Õ©Õ¥Õ¡Õ¶ Õ¥Ö‚ Õ¡Õ¬ Õ¡Ö‚Õ¥Õ¬Õ« զօրացուց ÕºÕ¡Õ¿Ö€Õ«Õ¡Ö€Ö„Õ¡Ö€Õ¡Õ¶Õ« Õ´Õ¥Õ¶Õ¡Õ·Õ¶Õ¸Ö€Õ°Õ¶Õ¥Ö€Õ¨Ö‰ Ô±ÕµÕ½ Õ¤Ö€Õ¸Ö‚Õ©Õ¥Õ¡Õ¶ Õ£Õ¸Ö€Õ®Õ¡Õ¤Ö€Õ¸Ö‚Õ©Õ«Ö‚Õ¶Õ¨ ÕºÕ¡Õ¿Õ³Õ¡Õ¼ Õ¥Õ²Õ¡Ö‚, Õ©Õ§ Õ«Õ½Õ¬Õ¡Õ´Õ¶Õ¥Ö€Õ¸Ö‚Õ¶ Õ¥Ö‚ Õ©Õ§ Õ¸Õ¹ Õ«Õ½Õ¬Õ¡Õ´Õ¶Õ¥Ö€Õ¸Ö‚Õ¶ Õ°Õ¡Õ´Õ¡Ö€ Ö„Õ¡Õ²Õ¡Ö„Õ¶Õ¥Ö€Õ¸Ö‚ Õ´Õ§Õ» Õ±Õ¥Ö‚Õ¡Ö‚Õ¸Ö€Õ¸Ö‚Õ¡Õ® Ö„Õ¡Õ²Õ¡Ö„Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ¸Ö‚ÕªÕ«Õ¶ Õ¿Õ¡Ö€Õ¡Õ¶Õ»Õ¡Õ¿Õ´Õ¡Õ¶Ö‰ ÕŠÕ¡Õ¿Õ´Õ¡Õ¢Õ¡Õ¶Õ¶Õ¥Ö€Õ¨ ÕºÕ¥Õ¿Õ¸Ö‚Õ©Õ¥Õ¡Õ¶ կեդրոնացումը Õ¯Õ¨ Õ¤Õ«Õ¿Õ¥Õ¶ Õ¸Ö€ÕºÕ§Õ½ Õ¢Õ¡Ö€Õ¥ÖƒÕ¸Õ­Õ´Õ¡Õ¶ Õ·Ö€Õ»Õ¡Õ¶Õ« Õ­Õ¸Ö€Õ°Ö€Õ¤Õ¡Õ¶Õ«Õ·Õ¨Ö‰

Ռ.Վ.-Անցեալին Թուրքիոյ հայ հասարակութիւնը իր քաղաքական կամքը յայտնելու համար ի՞նչ միջոցներ ունէր։

ÕŒ.Ôµ.Ô±.– Ô¿Õ¡ÕµÕ½Ö€Õ¸Ö‚Õ©Õ¥Õ¡Õ¶ Õ´Õ§Õ» Õ¯Õ¡Õ¿Õ¡Ö€Õ¸Ö‚Õ¡Õ® Õ¢Õ¡Ö€Õ¥ÖƒÕ¸Õ­Õ¸Ö‚Õ´Õ¶Õ¥Ö€Õ¨ Õ¯Õ¨ Õ¶ÕºÕ¡Õ¿Õ¡Õ¯Õ¡Õ¤Ö€Õ§Õ«Õ¶ մարդկանց Õ¯Õ¡ÕµÕ½Ö€Õ¸Ö‚Õ©Õ¥Õ¡Õ¶ Ö„Õ¡Õ²Õ¡Ö„Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶Õ¸Ö‚Õ©Õ«Ö‚Õ¶Õ¶Õ¥Ö€Õ¸Ö‚Õ¶ մասնակցութիւնը։ Õ€Õ¡ÕµÕ¯Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ½Õ¡Õ°Õ´Õ¡Õ¶Õ¡Õ¤Ö€Õ¸Ö‚Õ©Õ¥Õ¡Õ¶ Õ·Õ¶Õ¸Ö€Õ°Õ«Ö‚ Õ°Õ¡Õµ ÕªÕ¸Õ²Õ¸Õ¾Õ¸Ö‚Ö€Õ¤Õ¨ տիրացաւ Õ«Ö€ Õ°Õ¸Õ£Õ¥Ö‚Õ¸Ö€ Õ¡Õ¼Õ¡Õ»Õ¶Õ¸Ö€Õ¤Õ¶Õ¥Ö€Õ¨ Õ¨Õ¶Õ¿Ö€Õ¥Õ¬Õ¸Ö‚ Õ«Ö€Õ¡Ö‚Õ¸Ö‚Õ¶Ö„Õ«Õ¶Ö‰ Ô±Õ½Õ¸Ö€ ÖƒÕ¸Õ­Õ¡Ö€Õ§Õ¶ Õ¥ÕºÕ«Õ½Õ¯Õ¸ÕºÕ¸Õ½Õ¶Õ¥Ö€Õ¶ Õ¡Õ¬ ÕªÕ¸Õ²Õ¸Õ¾Õ¸Ö‚Ö€Õ¤Õ¨ Õ©Õ§ ÕŠÕ¡Õ¿Ö€Õ«Õ¡Ö€Ö„Õ¡Ö€Õ¡Õ¶Õ« Õ¥Ö‚ Õ©Õ§ Õ·Ö€Õ»Õ¡Õ¶Õ¡ÕµÕ«Õ¶ Õ¾Õ¡Ö€Õ¹Õ¸Ö‚Õ©Õ«Ö‚Õ¶Õ¶Õ¥Ö€Õ¸Ö‚ Õ¯Õ¡Õ´ Ô½Õ¸Ö€Õ°Ö€Õ¤Õ¡Ö€Õ¡Õ¶Õ« դիմաց ներկայացնելու Õ«Ö€Õ¡Ö‚Õ¸Ö‚Õ¶Ö„ Õ¸Ö‚Õ¶Õ§Õ«Õ¶Ö‰ Տեսականօրէն Õ¡ÕµÕ½ Õ°Õ¡Õ´Õ¡Õ¯Õ¡Ö€Õ£Õ¨ Õ°Õ¡Õ½Õ¡Ö€Õ¡Õ¯ Õ°Õ¡Õµ գիւղացիի Õ´Õ¨ Õ°Õ¡Õµ եկեղեցւոյ Õ¤Õ¸Ö‚Õ¼Õ¨ Õ©Õ¡Õ¯Õ¥Õ¬Õ¸Õ¾ Õ«Ö€ Õ­Õ¶Õ¤Õ«Ö€Õ¶Õ¥Ö€Õ¨ Õ´Õ«Õ¶Õ¹Õ¥Ö‚ Õ¢Õ¡Ö€Õ±Ö€Õ¡Õ£Õ¸ÕµÕ¶ ÕºÕ¡Õ·Õ¿Ö…Õ¶Õ¶Õ¥Ö€ ներկայացնելու Õ«Ö€Õ¡Ö‚Õ¸Ö‚Õ¶Ö„Õ¨ Õ¯Õ¨ Õ½Õ¿Õ¥Õ²Õ®Õ§Ö€Ö‰ Սահմանադրութիւնը Õ¡ÕºÕ¡Õ°Õ¸Õ¾Õ¡Õ® Õ§Ö€ Õ¶Õ¡Õ¥Ö‚ Õ¡Õ¦Õ£Õ¡ÕµÕ«Õ¶ Õ­Õ¸Ö€Õ°Ö€Õ¤Õ¡Ö€Õ¡Õ¶Õ« Õ¤Ö€Õ¸Ö‚Õ©Õ«Ö‚Õ¶Õ¨Ö‰ Ô±ÕµÕ½ÕºÕ§Õ½ Õ°Õ¡Õµ Õ¥Ö€Õ¥Õ½ÖƒÕ¸Õ­Õ¡Õ¶Õ¶Õ¥Ö€Õ§Õ¶ բաղկացող Õ­Õ¸Ö€Õ°Ö€Õ¤Õ¡Ö€Õ¡Õ¶Õ¨ Õ¯Ö€Õ¶Õ¡Ö€ ÕªÕ¸Õ²Õ¸Õ¾Õ¸Ö‚Ö€Õ¤Õ« ÕºÕ¡Õ°Õ¡Õ¶Õ»Õ¶Õ¥Ö€Õ¸Ö‚Õ¶ Õ©Õ¡Ö€Õ£Õ´Õ¡Õ¶ Õ°Õ¡Õ¶Õ¤Õ«Õ½Õ¡Õ¶Õ¡Õ¬Ö‰ Ô±Õ¶Õ·Õ¸Ö‚Õ·Õ¿ Õ£Õ¸Ö€Õ®Õ¡Õ¤Ö€Õ¸Ö‚Õ©Õ«Ö‚Õ¶Õ¨ Õ³Õ«Õ·Õ¤ Õ¡Õ¬ Õ¡ÕµÕ½ÕºÕ§Õ½ Õ¹Õ¥Õ²Õ¡Ö‚Ö‰ Õ€Õ¡ÕµÕ¥Ö€ ÕµÕ¡Õ³Õ¡Õ­ Õ¿Õ¥Õ²Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ°Õ¸Õ£Õ¥Ö‚Õ¸Ö€Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶Õ¶Õ¥Ö€Õ¸Ö‚ Õ¤Õ§Õ´ Õ¢Õ¸Õ²Õ¸Ö„Õ¥Õ¬Õ¸Ö‚ Õ°Õ¡Õ´Õ¡Ö€ Õ¸Ö‚Ö€Õ«Õ· միջոցներու դիմեցին։ Õ„Õ«Ö‚Õ½ Õ¯Õ¸Õ²Õ´Õ§ Õ•Õ½Õ´Õ¡Õ¶Õ¥Õ¡Õ¶ ÕŠÕ¥Õ¿Õ¸Ö‚Õ©Õ«Ö‚Õ¶Õ¨ ÕŠÕ¡Õ¿Ö€Õ«Õ¡Ö€Ö„Õ¡Ö€Õ¡Õ¶Õ« Õ¥Ö‚ Ô±Õ¦Õ£Õ¡ÕµÕ«Õ¶ ÔºÕ¸Õ²Õ¸Õ¾Õ« Õ¡Õ¼Õ¡Õ»Õ¡Ö€Õ¯Õ¶Õ¥Ö€Õ¸Ö‚Õ¶ Õ¤Õ§Õ´ Õ¡Ö‚Õ¥Õ¬Õ« ÕµÕ¡Õ³Õ¡Õ­ Õ¬Õ¸Ö‚Õ¼ Õ´Õ¨ Õ´Õ¶Õ¡ÕµÕ«Õ¶Ö‰ Ô±ÕµÕ½ ÕºÕ¡ÕµÕ´Õ¡Õ¶Õ¶Õ¥Ö€Õ¸Ö‚ Õ´Õ§Õ» Õ£Õ¡Ö‚Õ¡Õ¼Õ« Õ°Õ¡ÕµÕ¸Ö‚Õ©Õ«Ö‚Õ¶Õ¨ Õ«Ö€ Õ¤ÕªÕ£Õ¸Õ°Õ¸Ö‚Õ©Õ«Ö‚Õ¶Õ¨ Õ¯Õ¨ ÕµÕ¡ÕµÕ¿Õ¶Õ§Ö€ Õ¥Ö‚Ö€Õ¸ÕºÕ¡Õ¯Õ¡Õ¶ ÕºÕ¥Õ¿Õ¸Ö‚Õ©Õ«Ö‚Õ¶Õ¶Õ¥Ö€Õ¸Ö‚ Õ¤Õ¥Õ½ÕºÕ¡Õ¶Õ¶Õ¥Ö€Õ¸Ö‚Õ¶Ö‰

ÕŒ.ÕŽ.– Õ€Õ¡Õ½Õ¡Ö€Õ¡Õ¯Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ­Õ¶Õ¤Õ«Ö€Õ¶Õ¥Ö€Õ¸Ö‚ Õ´Õ§Õ» Õ«ÕžÕ¶Õ¹ Õ§Ö€ Õ¡Õ´Õ«Ö€Õ¡Õ¶Õ¥Ö€Õ¸Ö‚ Õ¤Õ¥Ö€Õ¡Õ¯Õ¡Õ¿Õ¡Ö€Õ¸Ö‚Õ©Õ«Ö‚Õ¶Õ¨Ö‰

ÕŒ.Ôµ.Ô±.– Õ†Õ¡Õ­ Õ¥Ö‚ Õ¡Õ¼Õ¡Õ» ÕºÕ§Õ¿Ö„ Õ§ յստակացնել Õ¡Õ´Õ«Ö€Õ¡ Õ¢Õ¡Õ¼Õ«Õ¶ Õ¶Õ·Õ¡Õ¶Õ¡Õ¯Õ¸Ö‚Õ©Õ«Ö‚Õ¶Õ¨Ö‰ Ô±ÕµÕ½ Õ¯Õ¸Õ¹Õ¸Ö‚Õ´Õ¸Õ¾ Õ¡Õ¼Õ¡Õ»Õ«Õ¶ Õ°Õ¥Ö€Õ©Õ«Õ¶ Õ¯ÕšÕ¡Õ¯Õ¶Õ¡Ö€Õ¯Õ¸Ö‚Õ« պոլսեցի Õ°Õ¡Õ½Õ¡Ö€Õ¡Õ¯Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ£Õ¸Ö€Õ®Õ«Õ¹Õ¶Õ¥Ö€Õ¸Ö‚Õ¶, Õ½Õ¡Õ¯Õ¡ÕµÕ¶ ÕºÕ§Õ¿Ö„ Õ¹Õ§ Õ´Õ¸Õ¼Õ¶Õ¡Õ¬ Õ¸Ö€ Õ¡Õ¶Õ¸Õ¶Ö„ Õ¯Õ¡ÕµÕ½Ö€Õ¸Ö‚Õ©Õ¥Õ¡Õ¶ Õ¿Õ¡Ö€Õ¡Õ®Ö„Õ«Õ¶ գոյացուցած Õ¨Õ¶Õ¤Õ¡Ö€Õ±Õ¡Õ¯ ցանցի միջոցաւ ÕŠÕ¡Õ¿Ö€Õ«Õ¡Ö€Ö„Õ¡Ö€Õ¡Õ¶Õ« Õ¥Ö‚ Õ¯Õ¡Õ¼Õ¡Õ¾Õ¡Ö€Õ¸Ö‚Õ©Õ¥Õ¡Õ¶ Õ¤Õ§Õ´ Õ¸Ö€Õ¸Õ· Õ¸Ö‚Õª Õ´Õ¨ Õ¯Õ¨ ներկայացնէին։ Õ…Õ¡Õ¯Õ¸Õ¢ ÕŠÕ¡Ö€Õ½Õ¸Ö‚Õ´Õ¥Õ¡Õ¶Õ« Õ´Ö…Õ¿ անցեալին Õ¬Õ¸ÕµÕ½ Õ¿Õ¥Õ½Õ¡Õ® Õ¡Ö‚Õ¡Ö€Õ¿Õ¡Õ³Õ¡Õ¼Õ«Õ¶ Õ°Õ¡Õ´Õ¡Õ±Õ¡ÕµÕ¶ Õ¡Õ´Õ«Ö€Õ¡Õ¶Õ¥Ö€Õ¨ Õ¥Ö€Õ¯Õ¸Ö‚ Õ­Õ´Õ¢Õ¡Õ¯Õ§ Õ¯Õ¨ բաղկանային՝ Õ¬Õ¸Ö‚Õ´Õ¡ÕµÕ¡ÖƒÕ¸Õ­Õ¶Õ¥Ö€ Õ¥Ö‚ Õ³Õ¡Ö€Õ¿Õ¡Ö€Õ¡Õ£Õ§Õ¿Õ¶Õ¥Ö€Ö‰ Ô±ÕµÕ½ Õ­Õ´Õ¢Õ¡Õ¯Õ¶Õ¥Ö€Õ§Õ¶ ÕµÕ¡Õ¿Õ¯Õ¡ÕºÕ§Õ½ Õ¬Õ¸Ö‚Õ´Õ¡ÕµÕ¡ÖƒÕ¸Õ­Õ¶Õ¥Ö€Õ¨ ÕµÕ¡Õ»Õ¸Õ²Õ¡Õ® Õ§Õ«Õ¶ Õ¡Õ´Õ¢Õ¸Õ²Õ» Õ¯Õ¡ÕµÕ½Ö€Õ¸Ö‚Õ©Õ¥Õ¡Õ¶ Õ¿Õ¡Ö€Õ¡Õ®Ö„Õ«Õ¶ Õ·Õ¡Õ¿ Õ¯Õ¡Ö€Õ¥Ö‚Õ¸Ö€ Õ¤Õ«Ö€Ö„ Õ´Õ¨ Õ¢Õ¼Õ¶Õ¥Õ¬Õ¸Ö‚Ö‰ Ô±ÕµÕ½ÕºÕ§Õ½Õ¸Õ¾ Õ°Õ¡ÕµÕ¯Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ°Õ¡Õ½Õ¿Õ¡Õ¿Õ¸Ö‚Õ©Õ«Ö‚Õ¶Õ¶Õ¥Ö€Õ¸Ö‚ Õ¥Ö‚ Õ°Õ¥Õ¿Õ¦Õ°Õ¥Õ¿Õ§ Õ¥Ö€Õ¯Ö€Õ« Õ¿Õ¶Õ¿Õ¥Õ½Õ¸Ö‚Õ©Õ¥Õ¡Õ¶ Õ´Õ§Õ» ազդեցիկ Õ¤Õ«Ö€Ö„Õ« Õ´Õ¨ Õ¿Õ«Ö€Õ¡Õ¶Õ¡Õ¬Ö‰ Իրենց Õ¢Õ¡ÕªÕ¶Õ¡Õ® ÕºÕ¡Ö€Õ¿Ö„Õ¥Ö€Õ¸Ö‚Õ¶ Õ¥Ö‚ Õ°Õ¡Ö€Õ¯Õ¡Õ°Õ¡Ö‚Õ¡Ö„Õ´Õ¡Õ¶ Õ¤Ö€Õ¸Ö‚Õ©Õ¥Õ¡Õ¶ Õ°Õ¥Õ¿Õ¥Ö‚Õ¡Õ¶Ö„Õ¸Õ¾ Õ´Õ¥Õ® Õ°Õ¡Ö€Õ½Õ¿Õ¸Ö‚Õ©Õ«Ö‚Õ¶ կուտակեցին Õ¥Ö‚ Õ¡ÕµÕ¤ Õ°Õ¡Ö€Õ½Õ¿Õ¸Ö‚Õ©Õ«Ö‚Õ¶Õ¸Õ¾ Õ¡Õ¬ իրենց Õ°Õ¡Õ¯Õ¡Õ¯Õ·Õ¼Õ«Õ¶ Õ¿Õ¡Õ¯ պահեցին ÕºÕ¥Õ¿Õ¸Ö‚Õ©Õ¥Õ¡Õ¶ Õ¢Õ¡Õ¦Õ´Õ¡Õ©Õ«Ö‚ կառոյցները։ Ô±ÕµÕ¤ Õ£Õ¸Ö‚Õ´Õ¡Ö€Õ¶Õ¥Ö€Õ¨ Õ·Õ¡Õ°Õ¡Õ£Õ¸Ö€Õ®Õ¥Õ¬Õ¸Õ¾ Õ¯Ö€Õ¶Õ¡ÕµÕ«Õ¶ Õ·Õ¡Õ¿ Õ´Õ¥Õ® Õ³Õ¶Õ·Õ¸Ö‚Õ´ բանեցնել ÕŠÕ¡Õ¿Ö€Õ«Õ¡Ö€Ö„Õ¡Ö€Õ¡Õ¶Õ« Õ¾Ö€Õ¡ÕµÖ‰ Ô±ÕµÕ½ Õ°Õ½Õ¯Õ¸Õ²Õ¸Ö‚Õ©Õ«Ö‚Õ¶Õ¸Õ¾ ÕºÕ¡Õ¿Ö€Õ«Õ¡Ö€Ö„Õ¶Õ¥Ö€Õ¨ Õ¥Ö‚ եկեղեցական կառոյցները Õ¯Õ¨ Õ´Õ¶Õ¡ÕµÕ«Õ¶ անոնց Õ°Õ½Õ¯Õ¸Õ²Õ¸Ö‚Õ©Õ¥Õ¡Õ¶ Õ¿Õ¡Õ¯Ö‰ Ô±Õ¶Õ¸Õ¶Ö„ Õ¡ÕµÕ½ միջոցներով Õ´Õ¡ÕµÖ€Õ¡Ö„Õ¡Õ²Õ¡Ö„Õ§Õ¶ Õ¤Õ¸Ö‚Ö€Õ½ Õ£Õ¿Õ¶Õ¸Ö‚Õ¸Õ² Õ°Õ¡Õ´Õ¡ÕµÕ¶Ö„Õ¶Õ¥Ö€Õ¸Ö‚ Õ¾Ö€Õ¡Õµ Õ¡Õ¬ իրենց ազդեցութիւնը Õ¯ÕšÕ¡Õ´Ö€Õ¡ÕºÕ¶Õ¤Õ§Õ«Õ¶Ö‰ Ô±ÕµÕ½ Õ¤Ö€Õ¸Ö‚Õ©Õ¥Õ¡Õ¶ Õ·Õ¶Õ¸Ö€Õ°Õ«Ö‚ գիւղացիներուն, Õ¡Ö€Õ°Õ¥Õ½Õ¿Õ¡Ö‚Õ¸Ö€Õ¶Õ¥Ö€Õ¸Ö‚Õ¶ Õ¥Ö‚ Õ¯Õ¥Õ¤Ö€Õ¸Õ¶Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ ÕºÕ¥Õ¿Õ¸Ö‚Õ©Õ¥Õ¡Õ¶ Õ« Õ¾Õ¶Õ¡Õ½ Ö„Õ¡Õ²Õ¡Ö„Õ¶Õ¥Ö€Õ¸Ö‚ Õ¨Õ¶Õ¿Ö€Õ¡Õ¶Õ«Õ¶, Õ¡ÕµÕ½Õ«Õ¶Ö„Õ¶ Õ¬Õ¸Ö‚Õ´Õ¡ÕµÕ¡ÖƒÕ¸Õ­Õ¶Õ¥Ö€Õ¨, Õ¾Õ¡Õ³Õ¡Õ¼Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶Õ¶Õ¥Ö€Õ¨ Õ¥Ö‚ Õ°Õ¸Õ£Õ¥Ö‚Õ¸Ö€Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶Õ¶Õ¥Ö€Õ¨ իրենց Õ°Õ¡Õ¯Õ¡Õ¯Õ·Õ¼Õ«Õ¶ Õ¿Õ¡Õ¯ ÕºÕ¡Õ°Õ¥Õ¬Õ¸Ö‚ միջոցներ Õ±Õ¥Õ¼Ö„ Õ¢Õ¥Ö€Õ«Õ¶Ö‰ Սակայն ÕªÕ¡Õ´Õ¡Õ¶Õ¡Õ¯Õ« ընթացքին Õ¢Õ¸Õ²Õ¸Ö„Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶Õ¸Ö‚Õ©Õ¥Õ¡Õ¶, Õ¢Õ¡Ö€Õ¥ÖƒÕ¸Õ­Õ¸Ö‚Õ´Õ¶Õ¥Ö€Õ¸Ö‚, Õ°Õ¡Ö€Õ¯Õ¡Õ°Õ¡Ö‚Õ¡Ö„Õ´Õ¡Õ¶ Õ¤Ö€Õ¸Ö‚Õ©Õ¥Õ¡Õ¶ վերացման Õ¶Õ´Õ¡Õ¶ Õ«Ö€Õ¡Ö€Õ´Õ§ Õ¡Õ¶Õ¯Õ¡Õ­, բայց Õ¶Õ¡Õ¥Ö‚ Õ«Ö€Õ¡Ö€Õ¸Ö‚ Õ¦Ö…Õ¤Õ¸Ö‚Õ¡Õ® Õ£Õ¸Ö€Õ®Ö…Õ¶Õ¶Õ¥Ö€Õ¸Ö‚ Õ¢Õ¥Ö€Õ´Õ¡Õ´Õ¢ ÕªÕ¡Õ´Õ¡Õ¶Õ¡Õ¯Õ« ընթացքին նահանջեց Õ¡Õ´Õ«Ö€Õ¡Õ¶Õ¥Ö€Õ¸Ö‚ Õ«Õ·Õ­Õ¡Õ¶Õ¸Ö‚Õ©Õ«Ö‚Õ¶Õ¨Ö‰