Azeri-Ermeni çatışmasında İsrail’in rolü

İslam Özkan

Gazete Duvar

İsrail’in silah satmasında ne var diyebilirsiniz. Buradaki sorun İsrail’in Kafkaslar’da güçlü olan tarafa yaptığı silah satışı üzerinden coğrafi açıdan alakasız bir bölge olan Kafkasya üzerinde nüfuz elde etmeye çalışmasının yanı sıra bu satışları gizli yapması.

Azeri-Ermeni çatışması son hız devam ederken taraflar arasındaki silah ve teknoloji dengesi çatışmanın gidişatı üzerinde büyük önem arz ediyor. Muhtemelen savaşın kaderini diplomatik güç ve uluslararası nüfuzun yanında bu silah ve teknoloji dengesi belirleyecek. Bu noktada İsrail’in Azerbaycan’a verdiği son model silahlar oldukça etkili ve Ermenistan’ı dezavantajlı konuma getiren tam da Bakü yönetiminin silah üstünlüğü.

Azerbaycan, ÅŸu anki çatışmalarda kullandığı silahların yüzde 60’ını iÅŸgal devleti Ä°srail’den, geri kalanını da Rusya’dan alıyor. Erivan yönetiminin verdiÄŸi tepkiye bakılırsa, Ä°srail’in Bakü yönetimine yaptığı silah satışı sadece nicelik açısından yoÄŸunluk arz etmiyor son derece stratejik öneme de sahip. Özellikle Kamikaze Ä°HA’ların Ermenilerin canını acıttığı kesin. Ermenistan, Ä°srail’in Azerbaycan’a patlayıcı silah ve insansız hava aracı tedarik etmesini protesto etmek için Tel Aviv’deki büyükelçisini geçtiÄŸimiz günlerde DışiÅŸleri Bakanlığına çağırdı.

İsrail’in Ermenistan’a kayda değer bir silah satışı yokken Azerbaycan’a gelişmiş silahları neden silah sattığı oldukça açık aslında. Ermenistan ne ciddi bir yeraltı ve yerüstü zenginliğine sahip ne de üretimden gelen bir ekonomik gücü var. Azerbaycan ise Hazar kıyıları başta olmak üzere zengin doğalgaz ve petrol yatakları sayesinde ekonomik açıdan rakibinden daha avantajlı konumda. Anlayacağınız olay tamamen duygusal.

Yedioth Ahronoth gazetesinin verdiÄŸi habere göre, birkaç Azeri kargo uçağı, geçtiÄŸimiz günlerde Filistin’in Negev bölgesindeki Ovda askeri hava üssüne iniÅŸ yaptıktan sonra yüklendiÄŸi silah ve askeri teçhizatla Azerbaycan’a döndü.

Öte yandan, Azerbaycan CumhurbaÅŸkanı’nın siyasi danışmanı Hikmat Hacıyev, Ä°srail’in “Walla” haber sitesine verdiÄŸi röportajda, Azerbaycan ordusunun KarabaÄŸ bölgesinde Ermeni kuvvetleriyle çatışmalarda Ä°srail tarafından üretilen insansız hava araçları ve patlayıcılar kullandığını açıkça ifade etti. Hacıyev, “Ermeniler kamikaze Ä°HA’lardan korkuyorsa iÅŸgale son versin” açıklamasını yaptı.

İsrail’in silah satmasında ne var diyebilirsiniz. Buradaki sorun İsrail’in Kafkaslar’da güçlü olan tarafa yaptığı silah satışı üzerinden coğrafi açıdan alakasız bir bölge olan Kafkasya üzerinde nüfuz elde etmeye çalışmasının yanı sıra bu satışları gizli yapması. İsrail Walla sitesinin haberine göre İsrail Dışişleri Bakanlığı sözcüsü Lion Hayat, konuya ilişkin hiçbir açıklama yapmadı, sorulan soruları “no comment” diyerek geçiştirdi.

Ä°srail, 2017 yılında “Aeronautics” ÅŸirketinin ürettiÄŸi insansız hava aracı “Harrop 2″ uçağını, Bakü yönetiminin isteÄŸi üzerine Ermeni ordusu üzerinde denedi. Bu haberin medyada çıkması üzerine Ä°srail, askeri sansür yönetmeliÄŸi nedeniyle Azerbaycan’la güvenlik ve askeri iÅŸbirliÄŸi ile silah anlaÅŸmalarının boyutuna iliÅŸkin sessiz kalmayı tercih etti.

SİLAH ALIŞVERİŞİ Mİ STRATEJİK İŞBİRLİĞİ Mİ?

2012’de Ä°srail ve Azerbaycan, Ä°HA’lar, uçaksavar ve füze önleme sistemleriyle ilgili 1.6 milyar dolar deÄŸerinde bir silah anlaÅŸması imzaladı ama iki ülke arasındaki iÅŸbirliÄŸi sadece silah alışveriÅŸiyle sınırlı deÄŸil. Ä°stihbarat alanındaki iliÅŸkiler de geliÅŸti ve kamuoyundan gizli olarak yürütülen iÅŸbirliÄŸi süreç içerisinde basına yansıdı. Bakü yönetiminin Ä°srail’e Ä°ran sınırı boyunca elektronik istihbarat bilgileri toplamak için izleme ve bilgi toplama istasyonları kurduÄŸu sır deÄŸil. 2011’de Ä°srail, iki ülke arasındaki sınırı izlemek için Azerbaycan’a Ä°HA tedarik etmeye baÅŸladı. Bu arada, Åžubat 2012’de Ä°ran, MOSSAD’ın Ä°ran karşıtı faaliyetlere izin vermesi nedeniyle Bakü yönetimine sert bir çıkış yaptı.

Bakü yönetiminin Åžubat 2012’de “terörist” olarak nitelendirdiÄŸi ve Tahran/ Hizbullah baÄŸlantılı bir hücreyi ele geçirdiÄŸini iddia etmesi üzerine Ä°ran’la Azerbaycan yönetimi arasında ipler iyice gerildi. Aynı yılın Mart ayı baÅŸlarında Bakü; Ä°srail ve Amerikan büyükelçiliklerine yönelik saldırılar düzenlemek üzere olduklarını iddia ettiÄŸi Ä°ran baÄŸlantılı 22 kiÅŸiyi tutukladı. Bu olaydan birkaç ay sonra ABD istihbaratı ve diplomatları, Ä°srail’in Ä°ran’ın nükleer programını durdurmak için hava saldırıları yapmak amacıyla Azerbaycan’daki askeri üsleri kullanmasına izin vermesinden duyduÄŸu endiÅŸeyi dile getirdi.

Ä°srail BaÅŸbakanı Benyamin Netanyahu’nun 1997 yılında Azerbaycan’a gizli bir ziyaret yaptığı biliniyor. Bir sonraki ziyaret ise 2016’da gerçekleÅŸti. Netanyahu, özel olarak Bakü’yü ziyaret etmek için deÄŸil de Kafkas ülkelerine düzenlediÄŸi kapsamlı bir program çerçevesinde Azerbaycan’ı ziyaret etmek istiyormuÅŸ havası verdi. Taraflar arasında Ä°srail-Azerbaycan arasındaki güvenlik ve askeri iÅŸbirliÄŸinin güçlendirilmesi, ülkedeki Yahudi cemaatinin durumu ve güvenlik anlaÅŸmalarının yanı sıra on milyarlarca dolarlık ticari iÅŸbirliÄŸi ve çifte vergilendirmeyi önleme antlaÅŸması imzaladı. Ziyaretin ardından Aliyev, ülkesinin Ä°srail’den 5 milyar dolar deÄŸerinde silah ve güvenlik ekipmanı satın almak için uzun vadeli bir sözleÅŸme imzaladığını duyurdu.

BAKÜ-TEL AVİV ENERJİ VE TELEKOMÜNİKASYON ORTAKLIĞI

Enerji alanındaki iÅŸbirliÄŸinin güçlenmesiyle Ä°srail, Azerbaycan’dan petrol ithalat etmeye baÅŸlarken iki ülke ÅŸirketleri, Ä°srail’in iÅŸgal altında tuttuÄŸu AÅŸdod kıyılarında ortaklaÅŸa gaz ve petrol aradı. Tel Aviv yönetimi, yılda 80 milyon varil (yaklaşık 11 milyon ton) olarak tahmin edilen toplam petrol tüketiminin yaklaşık yüzde 50’sini Azerbaycan’dan ithal ediyor.

Ä°ki ülke arasındaki iliÅŸkilerin normalleÅŸmesi ile Azerbaycan, Ä°srail ÅŸirketlerinin ürettiÄŸi telefon ve telekomünikasyon iÅŸletim sistemini, 1994 yılında imzaladığı bir ticaret anlaÅŸmasıyla satın aldı. Bunların başında Azerbaycan pazarlarına doÄŸrudan girmeye baÅŸlayan ve ülke çapında bölgesel iletiÅŸim aÄŸlarını iÅŸleten Ä°srail telekomünikasyon ÅŸirketi “Bezeq” geliyordu.

2000-2005 yılları arasında İsrail, Azerbaycan’ın ticaret yaptığı ülkeler arasında onuncu sıradan beşinci sıraya yükseldi. BM verilerine göre, Azerbaycan’ın İsrail’e yaptığı ihracat 1997 yılında sadece 2 milyon dolarken 2004 yılına gelindiğinde bu rakam, petrol fiyatlarında yaşanan artış nedeniyle 323 milyon dolara yükseldi.

2015 yılı itibari ile Ä°srail ile Azerbaycan arasındaki ticaret dengesi 266 milyon dolara ulaÅŸtı, bunun 260 milyon doları Ä°srail’in Azerbaycan’a ihracatı, 6,2 milyon doları ise ithalattır. Ä°srail Ekonomi Bakanlığı’nın resmi verilerine göre, Ä°srail ile Azerbaycan arasındaki ticaret dengesi resmiyette yılda sadece 130 milyon dolar civarında, ancak pratikte CumhurbaÅŸkanı Aliyev’in de açıkladığı gibi milyarlarca dolara ulaşıyor ve bu alışveriÅŸin büyük bir bölümü petrol ve silah sektörlerinde gerçekleÅŸiyor.

Kaynaklar

CoÄŸrafyaya Meydan Okumak: Ä°srail-Azerbaycan DostluÄŸu

Azerbaycan’ın İsrail’le ilişkisi İran’la yaşanan gerilimin ötesine geçiyor

Azerbaycan-İsrail ilişkileri yeni bir döneme giriyor

Azerbaycan-İsrail ilişkileri: Karşılıklı çıkarlar ve Stratejik ittifak

İsrail Walla Sitesi’nin Azerbaycan Başkan Danışmanı Hikmet Hacıyev’le yaptığı video söyleşi