Berivan TAPAN
BÄ°A Haber Merkezi
Yönetmen ve senarist Sırrı Süreyya Önder “Kürt sorunu”, “Demokratik Açılım”, “milliyetçilik”, “çözümde muhataplık”, Türkiye’nin Avrupa BirliÄŸi üyeliÄŸi ve KahramanmaraÅŸ olaylarıyla ilgili yeni filmi üzerine bianet’e konuÅŸtu.
“Önemli olan bir hak ihlali var mı yok mu? Allah’ına kadar var. Arkasında büyük acıların, büyük taleplerin, itirazların yattığını görmezden gelme meseleyi öyle bir noktaya taşıdı ki devlet geceleri kendi topraklarının üçte birine giremez oldu.”
Bu sözler, Beynelminel filminin yönetmeni, senarist, müzik yapımcısı Sırrı Süreyya Önder’e ait. “Kürtlerin muhatap alınması ÅŸart” diyen Önder ile kendi eliyle hazırladığı Türk kahvesini içerken Kürt sorununu konuÅŸtuk.
Son dönemde yaşananlarla ilgili ne diyeceksiniz?
Benim açımdan bu meselenin iki boyutu var; birincisi evrensel insan hakları bakımından durduÄŸumuz nokta ki bu; hiç kimsenin dininden, dilinden, ırkından, sınıfından, tercihlerinden dolayı bir ayrımcılığa tabi tutulmamasıdır. Bu noktada meselenin adının Kürt meselesi, Arnavut meselesi olmasının son tahlilde hiçbir önemi yoktur. Önemli olan bir hak ihlali var mı yok mu? Allah’ına kadar var. Varsa insanlıkla asgari bir iliÅŸki tesis etmiÅŸ olan her insanın ne olursa olsun buna itiraz etmesi gerekiyor.
‘Ama’ dediÄŸin hiçbir ÅŸeyin bir kıymeti de yoktur. Hak ihlalleri söz konusu olduÄŸunda hiçbir istisna getiremezsin. ‘Ama onlar da şöyle yapıyorlar, böyle yapıyorlar’ diyen zihniyet yeryüzünde insan hakları uÄŸruna can ve kan akıtılan bir meseleden hiçbir ÅŸey anlamamış olmak demektir. Bunu dangalak ya da kötü niyetli olmayan herkes bilir.
Ama o ‘ama’ denildiÄŸinde devreye bir sürü ÅŸey girer. Ä°nsanlar korkarlar. DoÄŸaldır. Ä°nsan dediÄŸin korkar. Ortada kopartılan bu gürültü ve hamasetten tedirgin olurlar, bu linç histerisinden ürkerler, ‘ama’ diye baÅŸlayan bir sürü istisna koyarak kendi can güvenliklerini saÄŸlama endiÅŸesi taşırlar, doÄŸaldır ama insanca bir ÅŸey deÄŸildir. Ä°nsanidir ama insancıl deÄŸildir.
Medyanın olayı yalnızca asker aileleri açısından görmesiyle ilgili ne söyleyebilirsiniz?
Asker ailelerini çok sevdikleri, giden canlara gerçekten içlerinin yandığı için deÄŸildir bu… Meseleye ancak sınıfsal açıdan bakınca bu tablo yerli yerine oturur. Ana akım medya dediÄŸiniz ÅŸey, Türkiye’deki hakim sınıflar ittifakının temsilcisidir. Herkes bu ittifakta temsil ettiÄŸi gücün bakışını ve çıkarını gözetir, seslendirir. Onun için onlar elbette bunu yapacaklardır. Onların yaptığı kadar tutarlı böyle bir ÅŸey az bulunur. Egemen medya da doÄŸasının gereÄŸini yerine getiriyor. Önemli olan bu hengamede bizim sesimizi yükseltebilmek için yeni yöntemler bulma konusunda ne kadar mahir olduÄŸumuzdur.
Egemen medyanın bu durumunda o nedenle şaşılacak bir şey yok. Şaşıracak asıl başka bir şey var. Kendinin sosyalist olduğunu düşünen insanların, kaba bir milliyetçilikle sakatlanmış olduklarını görüyoruz bu ülkede. Milliyetçilik, dünya üzerinde var ola gelen ideolojilerin en zayıfıdır.
İki özelliği vardır; biri en temelsiz olan düşünce biçimi olmasıdır. Yani senin doğumunda emeği geçenlerin, doğumuna vesile olanların, bir Türk yerine bir Endonezyalıyla karşılaşması durumunda yer ile yeksan olacak bir durumdan kendine bir sürü teori, duruş ve refleks icat etmen, geliştirmen kadar akla ziyan bir şey yoktur. Bu kadar temelsizdir. Diğer özelliği de saldırgan oluşudur. Zaten bu kadar temelsiz bir şeyin üzerine koca bir ideoloji inşa edersen, saldırganlığı refakatçi olarak yanına almadan hiçbir adım yol gidemezsin.
Bu sorun bizim gibi ülkelere mi özgü? Ulaşılması hedeflendiÄŸi dile getirilen ‘Batı medeniyetleri bu milliyetçilikle gelen saldırganlığı aÅŸtı’ da deniyor. Sizce böyle mi?
Fransa’da Paris sokakları daha birkaç sene önce alev alev yanıyordu. Orada o kara Cezayirli çocuklar, güvenlik güçlerinin olanca zulmüne maruz kaldılar. Almanya bundan beri deÄŸil. 50 yıl önce Avrupa’nın üzerine yakılan insan külü yağıyordu. Bunun neresi geliÅŸmiÅŸlik?
Benim hiçbir zaman Avrupa BirliÄŸi’ne girmek gibi bir hülyam olmadı. Mümkünse girmemekten yanayım. Ama bu ülkede asgari demokrasi koÅŸullarının saÄŸlanmasına dönük her türlü talebin ve uygulamanın da yanındayım. Bunu ihlal edecek her yaptırıma da karşı çıkarım.
“Demokratik açılım” için ne düşünüyorsunuz?
Açılım ne AB’ye girmek için getirildi ne de baÅŸka bir ÅŸey. Açılım, Kürt siyaset hareketinin, ülkemizdeki hakim ittifakı, devleti yönetemez duruma getirdiÄŸi için yapıldı. Bunu artık herkesin açıkça söylemesi gerek. 1980’den önce böyle bir mesele bu yoÄŸunlukta telaffuz edilmiyordu. 1980’den sonra ilk Kürt siyasal hareket baÅŸladığında bunlara hemen imha edilecek “üç beÅŸ çapulcu” gözüyle bakılıyordu.
Arkasında büyük acıların, büyük taleplerin, itirazların yattığı hep görmezden gelindi. Ama bu görmezden gelme, meseleyi öyle bir noktaya taşıdı ki 1990’larda bu ülke geceleri kendi topraklarının üçte birine giremez oldu. Buna literatürde ‘yönetemezlik hali’ denir. O zamanlar egemenler ittifakı çatlamış, devlet denilen organizma yönetemez hale gelmiÅŸti. Devlet yönetemez hale gelince geliÅŸtirdiÄŸi bir sürü argüman vardır. Bu açılım da bu argümanlarından biridir.
Kürt meselesine katkısı olacak, samimiyetinden şüphe duyduğum gelişmelerin dahi hep destekleyicisi oldum. Çünkü savaş, dünyanın en kötü şeyidir ve hiçbir zaman kazananı olmaz. Savaştığınız insanların tümünü imha etseniz bile kazanmış sayılmazsınız. Çünkü bir canın yitiminden daha önemli bir şey daha yoktur. Bunun üzerine bin tane zafer inşa etseniz ne olur!
Bu mesele aynı zamanda Türkiye’deki tüm siyasal hareketler için bir turnusol görevi de gördü. Ä°ÅŸ, böyle bir yol ayrımına gelince birçoÄŸunun Kemalizm denilen küçük burjuva ideolojisiyle sakatlanmış olduklarını gördük. BirçoÄŸunun paçalarından da milliyetçilik aktığını gördük.
Kendinin solcu olduğunu sanan birçok aymaz adamın sağcı ideolojiye egemen o zehirli dili kullandığını gördük. Bir sosyalist olarak işimiz bunları teşhir etmek, uyarmak, doğrusunu göstermek ama bunu yaparken şiddete bulaşan yöntemler kullanmaktan sonuna kadar kaçınmak.
Barış zordur, zahmetlidir ama herkesin boynunun borcudur. Yöntem olarak şiddeti kullandığımızda ve insanlardan da barışı talep ettiğinizde bir kırılma yaşanır ve bunu kimseye açıklayamayız.
Bu süreçte Abdullah Öcalan’ın muhatap alınması ÅŸart mı sizce?
Zorunlu. Bunun neresine itiraz ediliyor ki. Bu yapılanmanın en tepesindeki insanla görüşmeden çözüm elde edilmesi ontolojik olarak mümkün deÄŸil. Devlet bu meseleyi ‘ÇözeceÄŸim ama bunun diÄŸer tarafıyla görüşmeyeceÄŸim’ diyor. Senle ben kavga ediyoruz ve ben barışmaya karar veriyorum senin dışında herkesle görüşüyorum. Sanatçılarla, sporcularla görüşüp bu meseleyi dile getiren, bizzat bu mücadelenin içinde olanlarla, Kürtlerle görüşmüyorsun. Böyle bir ÅŸey olabilir im? Bizim barışmamız mümkün olur mu? Bir de bunda ne beis var ki?
Oy kaygısı?
Oy kaygısı nereye kadar. Yarın öbür gün oy verecek sandık kalmaz memlekette… Önemli olan senin bu meseleyi çözmek isteyip istemediÄŸinde.
MaraÅŸ katliamını anlatacağı yeni filminin hazırlıklarına da baÅŸladığını söyleyen Önder, katliamı protesto ettiÄŸi 1978 yılının Adıyaman’ında yaÅŸadıklarını anlattı:
“MaraÅŸ katliamı sırasında ben Adıyaman Lisesi’ndeydim. Okulda can güvenliÄŸimiz yoktu ve biz de boykot kararı almıştık. Okul yönetimiyle birlikte emniyet de vilayet de sol öğrencilere karşı bir tutum içerisindeydi. O dönem siyasi bir yapı içinde yer alıyordum. Adıyaman’ın da içerisinde olduÄŸu bir çanakta geliÅŸen sınıf mücadelesinin önünü kesmek için o dönem meseleyi mezhepler baÄŸlamına hapsetmeye dönük önemli bir çaba vardı.
Bu çaba, faÅŸistler ve egemenler tarafından belli yöntemlerle kotarılan bir Gladyo faaliyeti olarak Adıyaman’da da gösteriliyordu. Biz kurulmakta olan kumpasın çok öncesinden farkına varıp bu noktada meselenin böyle vahim boyutlara gelmemesi için elimizden geleni yapma çabasındaydık. Adıyaman’daki bütün sivil yapılanmalar bir ittifak oluÅŸturdular.
Kalabalık bir grup halinde hükümet binasına yürüdük. Polis saldırdı. Saldırınca malum ÅŸeyler oldu. Yaşım 18’den küçük olduÄŸu için birkaç gün sonra beni bıraktılar. O dönem halk güçleri de bu meselede çok basiretli davranmıyordu; ‘Aleviyse bizdendir deÄŸilse bizden deÄŸildir’ ya da ‘Aleviyse mutlaka bizdendir gibi’ dar bir alana hapsedilmiÅŸlerdi. Bunun böyle yürütülmemesi gerektiÄŸini de onu takip eden 30 yıllık süreç gösterdi.
Åžimdi MaraÅŸ katliamının filmini çekmek için ön hazırlıkları tamamlıyorum. YoÄŸunlaÅŸmak için Adıyaman’a kaçacağım. Önümüzdeki yıl Ocak Åžubat gibi vizyona yetiÅŸtirmeye çalışıyoruz.”
Ä°lk tutukluluÄŸun ardından 12 Eylül döneminde Adıyaman, MaraÅŸ, Antep bölgesine bakan 6. Kolordu Sıkıyönetim Komutanlığı ile Ankara Ãœniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi’ni kazanıp gittiÄŸi Ankara’nın Sıkıyönetim Komutanlığı tarafından aranan Önder, cezaeviyle bir kez daha karşılaşır. Ancak bu sefer 12 yıl, Mamak Cezaevi’nde kalır.
Siz de ilk tutukluluğunuzu çocuk yaşta yaşamışsınız. TMK mağduru çocuklar için cezaevine girdikten sonra giderek siyasallaşıp, militanlaştıkları gibi bir tehlikeden söz ediyorlar. Ne düşünüyorsunuz?
Oradaki en büyük tehlike siyasallaşmaları değil. Siyasallaşmak, dünyanın en güzel şeyidir. En büyük tehlike, onlara dünyanın ve evrensel hukukun dünyanın bütün çocuklarına tanıdığı hakkın gasp edilmesidir. Siyasallaşmada bir tehlike yoktur, asıl siyasallaşmamada tehlike büyüktür.
‘Tehlike’ olarak daha çok daÄŸa çıkmaları kast ediliyor…
Bunu nasıl engelleyebilirsin ki. Herkesin hür bir siyasi iradesi vardır. İster dağa çıkar, ister düz ovada siyaset yapar. Bir tek buna, başkaları karar veremez. Ama o çocukların hakkının gasp edilmemesi, insanlığını bilen herkesin sorumluluğundadır.
Cezaevi, insana hayata karşı daha gülümser mi yapıyor, sabretmeyi mi öğretiyor?
Dünyanın bütün dinlerinde derviÅŸlik ritüelleri, bir yere kapanmayı gerektirir. Bir yere kapanmadan, kendi içine dünyadan yalıtılmış olarak bir yolculuk yaÅŸatmadan hiçbir din adama derviÅŸlik payesi vermez. Ä°nsanın dar mekânlarda uzunca bir süre kalması, kiÅŸiye baÅŸka bir özellik getiriyor. Belki çok büyük sıkıntılar yaÅŸamanın belki de bu ülkeye özgü kahrolası rutinde, bir geliÅŸmeyi hangi geliÅŸmenin takip edeceÄŸini mıh gibi biliyor olmaktan kaynaklanıyor. Yoksa biz her geliÅŸmeye gülecek arsız insanlar deÄŸiliz. Ama biraz böyle bir ÅŸey olsa gerek…