Hemşinli Kimliğinin Kuş Bakışı Bir Fotoğrafı

İsmail Güney YILMAZ

Kökler

HemÅŸinli halkının kökeni, Erzurum’un kuzey bölgelerinde yaÅŸayan “Amatuni” adlı Ermeni topluluÄŸuna dayanır. MS 788’de Araplar’ın zulmünden kaçarak, Hamam adlı prenslerinin önderliÄŸinde Lazistan sınırları içinde bulunan Kaçkar DaÄŸları’nın kuzey yamaçlarına 12 bin kiÅŸilik bir grupla yerleÅŸirler. HemÅŸin adı da, prens Hamam’dan gelir, Hamam+ÅŸin (Ermenice; yer) yani Hamam’ın yeri…

HemÅŸinliler zamanla yerleÅŸtikleri bu bölgelerden daha da aÅŸağılara hatta sahile çok yakın bölgelere inmiÅŸ olsalar da, yaylacılık özelliklerini hep korumuÅŸlar. Tamamen, yarı yarıya ya da sırf “turistik” biçimde de olsa pastoral yaÅŸamlarını bir ÅŸekilde sürdürdüler. Örnek vermek gerekirse, Pazar’daki Xaç’ap’it’ köyü sahile çok yakın olsa da, bu köyde yaÅŸayan HemÅŸinliler her yaz HemÅŸin’deki yaylaları ziyâret ederler.

Coğrafya, Kimlik ve Kültür

HemÅŸinliler, Rize’nin HemÅŸin ilçesinde nüfusun tamamını oluÅŸtururlar. Bu ilçe dışında ÇamlıhemÅŸin’in de neredeyse yarısına yakını HemÅŸinli’dir ve nüfusun geri kalanını Lazlar oluÅŸturur. HemÅŸinliler, Lazlar’ın çoÄŸunluk nüfus oluÅŸturduÄŸu Pazar, ArdeÅŸen, Fındıklı ve Hopa’da da en önemli azınlık halktır. En önemli nüfus Pazar (%20 ?) ve Hopa’da (%30 ?) yaÅŸar, Fındıklı’da çok daha az bir HemÅŸinli nüfusu barınır (%10 ?), ArdeÅŸen’deyse çok çok küçük bir azınlıktır HemÅŸinliler (%5 ?). Çayeli’nin de iç bölgeleri de, çok önemli bir HemÅŸinli yerleÅŸimidir. (RaÅŸot vâdisinin tamamı ve Senoz vâdisinin bir bölümü)

Lazlar, bu ilçenin kıyı halkına “Pontoslu Rum” anlamında “Xorumi”, yukarı kesimlerindeki halkına “HemÅŸinli Ermeni” anlamında “Sumexi” adını verirler. Bunlar dışında Ä°kizdere’nin daÄŸlık kesimlerindeki sekiz HemÅŸinli köyünü ve Borçka’daki küçük HemÅŸinli nüfusunu da sayalım. (Artvinliler’in kendi tahminlerine göre Borçka’nın %60-70’i Gürcü, %20-30’u Laz ve %10’u da HemÅŸinli’dir.)

Bu saydıklarımız dışında Araklı’da on ve Arsin’de iki muhacir HemÅŸinli köyü var. Bu köy halklarının, Ä°slamlaÅŸtırma döneminde HemÅŸin’den göç ettikleri fakat batıya göç eden diÄŸer HemÅŸinliler’in tersine Müslümanlığı zamanla benimseyip, yörede kaldıkları tahmin ediliyor. Erzurum’un Tortum ve Ä°spir (Tortum’a göre daha az) ve Sakarya, Düzce, Ä°zmit, Akçakoca ve Bursa’da, yine genellikle Laz köylerine komÅŸu ya da Lazlar’la iç içe bir ÅŸekilde muhacir HemÅŸinli köylerinin olduÄŸunu da belirtelim.

Ermenilik baÄŸlantısı, dil erozyonu, tarihin nisyanı ve göçler sebebiyle HemÅŸinli kimliÄŸinin son derece girift ve araÅŸtırma, inceleme açısından son derece sıkıntılı bir kimlik olduÄŸunu ilk baÅŸta söylemek zorundayız. Fakat ana hatlarıyla ele aldığımızda Türkiye’de HemÅŸinliler iki ana gruba ayrılırlar; Batı HemÅŸinlileri (Pazar, HemÅŸin, Çayeli, ÇamlıhemÅŸin, ArdeÅŸen, Fındıklı, Ä°kizdere) ve DoÄŸu HemÅŸinlileri (Hopa ve Borçka). HemÅŸinliler’in bir büyük grubu daha vardır (Kuzey HemÅŸinlileri) ancak onları “Dış HemÅŸinliler” bölümünde inceleyeceÄŸiz. Batı HemÅŸinlileri
de ayrıca kendi içlerinde gruplara ayrılıyorlar; Baş Hemşinliler (Çamlıhemşin), Pazar Hemşinliler (Pazar, Hemşin) ve Abu Hemşinliler (Fındıklı).

Batı ve DoÄŸu HemÅŸinlileri arasında en önemli ayrım elbette dil ayrımıdır, bunun da temeli Batı HemÅŸinlileri’nin HemÅŸince bilmemesi durumudur. Biz bu dil meselesini de ilgili bölümde ele alacağımız için burada diÄŸer ayrımlara deÄŸinelim. Bu iki grubu birbirinden farklılaÅŸtıran en önemli ayrım noktaları ÅŸunlar; Batı HemÅŸinlileri’nde kadınlar “puÅŸi” denen ve sembol olarak görülen başörtüsünü baÄŸlar, DoÄŸu HemÅŸinlileri bunu bilmez. Batı HemÅŸinlileri özünde bir Ermeni Apostolik Aziz Yortusu olan Vartivor’u hâlâ kutlar -dinî içeriÄŸinden soyutlanmış olarak tabiî-, DoÄŸu HemÅŸinlileri ise bu bayramı kutlamazlar. Batı HemÅŸinliler için ulusal çalgı tulumdur, DoÄŸu HemÅŸinlileri içinse tıpkı Ermenileri’in “duduk”u gibi kaval. Tulum, tulumla ÅŸarkı söylemek, horon oynamak HemÅŸinli kültürüne bu kadar iÅŸlemiÅŸ olmasına karşın, DoÄŸu HemÅŸinlileri’nin bu enstrümanla pek ilgilenmemesi son derece ÅŸaşırtıcı bir vak’adır. -bu durumı daha iyi anlayabilmek için Vova adlı albüme kulak verilmelidir- Ayrıca burada belirtelim ki her iki grup birbirlerinin horonlarını bilmezler kezâ bu iki grubun zâten birbirleriyle bir temasları ve iletiÅŸimleri söz konusu deÄŸildir. Lazlar, Batı HemÅŸinliler’in horonlarını bilir ve severek oynar; ancak HemÅŸinliler Laz horonlarına ilgi duymamaktadırlar. Bu ilgisizlik durmu her iki grup için de geçerlidir.

Batı HemÅŸinlileri de, DoÄŸu HemÅŸinlileri de genel ve geleneksel olarak Ermenilik baÄŸlantısından rahatsız olur ve bunu kabul etmezler. Bilhassa Batı HemÅŸinlileri, Fahrettin KırzıoÄŸlu’nun 70’lerin başında yazdığı, Muzaffer Arıcı adlı ÅŸahsın yaymaya çalıştığı kof, uyduruk ve komik iddialara dayanarak kendilerini köken olarak Türk de görürler. Bu TürkleÅŸtirme kitapları her ne kadar Lazlar’la ilgili yazılmış olsa da, HemÅŸinliler’le ilgili küçük notlar da barındırıyordu, Lazlar bu iddiaları önemsemezken, HemÅŸinliler’in kanaat önderleri bunlara dört kolla sarıldılar. Ancak DoÄŸu HemÅŸinlileri’ne gelince, bu topluluÄŸun önemli bir bölümünün, Ermenilik olayıyla ilgili olarak, “inkâr”dan ziyâde “zorunlu” bir “takiye” yolunda oldukları söylenebilir.Ancak özellikle genç kesimde Ermenilik köklerini kabul ve ilân yaygınlaÅŸmıştır son zamanlarda.

Kültür konusuyla ilgilli olarak belirtmemiz gereken noktalardan din konusuna gelince, HemÅŸinliler’in hepsinin geleneksel olarak Hanefî-Sünnî Müslüman olduklarını fakat genel itibariyle bakıldığında tutucu, köktenci ya da dindâr olmadıklarını söyleyelim. HemÅŸinliler’de siyasal, kültür ve yönelimler noktasına geldiÄŸimizdeyse Hopa, ÇamlıhemÅŸin, Fındıklı ve ArdeÅŸen HemÅŸinlileri’nin genel ve geleneksel olarak solda, Pazar -Xaç’ap’it’ istisna-, HemÅŸin, Çayeli ve Ä°kizdere HemÅŸinlileri’nin saÄŸda olduklarını söyleyebiliriz. HemÅŸinliler ve siyaset konusunda iki diÄŸer önemli örnek olayı da notlayalım; ÖDP, 2004 yerel seçimlerinde Hopa’yı, bağımsız sosyalist aday Ä°dris Lütfi Melek, son yerel seçimlerde ÇamlıhemÅŸin’i HemÅŸinliler’in blok oyları sâyesinde kazanmıştır. HemÅŸinliler’in komÅŸu halkı Lazlar da genel olarak solda bilinsler de, seksen sonrasında önemli bir merkez saÄŸa kayış gerçekleÅŸti ve bu 90’lardan ve 2000’lerin ortalarından sonra önemli ivme kazandı. Son genel seçimlere baktığımızda, Lazlar’ın nüfusun yüzde 80’inden
fazlasını oluÅŸturduÄŸu Pazar, ArdeÅŸen, Fındıklı, Arhavi ve Hopa’da AKP toplam oyların yarısını, CHP % 38’ini aldı.

Laz-HemÅŸinli Ä°liÅŸkileri

HemÅŸinliler’in komÅŸuları deyince ilk akla gelen şüphesiz Lazlar’dır. HemÅŸinliler’in diÄŸer komÅŸularıyla da -Gürcüler ve Türkler- iliÅŸkileri iyi deÄŸildir ve genel olarak izole bir hayat yaÅŸarlar ancak Lazlar’la olan çekiÅŸmeleri çok ünlüdür. Onlarca ortak özelliÄŸi olan bu iki halkın çekiÅŸme, anlaÅŸmazlık ve düşmanlıkları Hopa’da -özellikle liseli gençler arasında- kavgalara dahi sebep olabilmekte. Ancak şükür ki, Hopa’da devrimci örgütlerin yapıcı tavrı ve HemÅŸinliler’in nüfusunun kent merkezinde HemÅŸinli nüfusunun son otuz yılda artmış olması sayesinde durum artık geçmiÅŸe göre çok çok daha iyidir. Ancak eskiden, Lazlar, Hopa kent merkezine inen HemÅŸinliler’i kemikleri kırılıncaya kadar acımasızca döverlermiÅŸ ve rivâyet odur ki, Lazlar’daki “kalın kaburgalı Ermeni” tahkirinin referansı, ölümüne dayak yiyen HemÅŸinliler’in, kısa bir zaman sonra tekrar çarşıya sapasaÄŸlam inmeleridir. Hopa dışındaki bölgelerde Lazlar’la HemÅŸinliler arasındaki çekiÅŸme çok daha önemsizdir; ancak ÇamlıhemÅŸin’de hâlâ iki halkın pek iliÅŸki geliÅŸtirmemiÅŸ olduklarını ve aralarının oldukça soÄŸuk, neredeyse yarı yarıya olan nüfus sebebiyle de rekabetin kızgın olduÄŸunu söyleyelim. Öyle ki ÇamlıhemÅŸin’in kuzeyinde yaÅŸayan Lazlar’ın kent merkeziyle (Lazca; Vija) hemen hemen hiç iliÅŸkileri yoktur ve bunlar çarşı için ArdeÅŸen ve Pazar’ı tercih ederler.

Ä°ki halkın aralarının en iyi olduÄŸu yerler Pazar ve ArdeÅŸen’dir ve Pazar’da Laz-HemÅŸinli evliliklerinin oranı oldukça yüksektir. Ancak her yerde Lazlar, HemÅŸinliler’e kız vermeme ısrar ve ananesini inatla ve inançla sürdürürler. Lazlar, HemÅŸinliler’e, çok çalıştırılacağı ve kötü davranılacağı sebebiyle kız vermezler; ancak HemÅŸinliler’den saÄŸlam ve çalışkan oldukları gerekçesiyle kız almayı desteklerler. HemÅŸinliler ise, daha iyi yaÅŸayacağı inancıyla kızlarını Lazlar’a vermekte pek sorun görmezler.

HemÅŸinli ve Lazlar’ın biribirleriyle ilgili olan önyargı ve aÅŸağılayıcı yakıştırmaları birbirine ÅŸaşırtıcı derecede yakındır. Lazlar, HemÅŸinliler’e Ermeni’den dönme deyip, gâvurlukla ve dinsizlikle itham ederken, HemÅŸinliler de, Lazlar’ı Megrel’den dönme diyerek aynı argümanlarla aÅŸağılarlar. Lazlar’a göre HemÅŸinliler, kültürsüz, durgun zekâlı ve “köylü”dür (tahkir amaçlı sıfat olarak). HemÅŸinliler’e göre de asıl Lazlar, durgun zekâlı ve kültürsüz. Lazlar’a göre kendileri aydındır ve DoÄŸu Karadeniz’de batı kültürüne en yakın halktır, HemÅŸinliler’e göre de kendileri böyledir. Bunların dışında Lazlar, HemÅŸinliler’i kavgacı millet olarak görür ve HemÅŸinliler bunu kabul etmezler ve kendilerini “efendi” (yumuÅŸak huylu) olarak nitelerler. HemÅŸinliler de Lazlar’ı kavgacılık, agresiflik ve kan gütmekle suçlarlar ancak bu tip “mafyözö” özellikler Lazlar’ca reddedilmemekte ve tüm topluluklarda yaygın olarak bilinmektedir. Ayrıca belirtelim, Lazlar, HemÅŸinliler’e lakâp olarak “tiuça” derler, bu kara baÅŸ demektir ve HemÅŸinliler’in siyah saçlı, Lazlar’ın sarışın ya da kumral olmasından kaynaklanan açık ırkçı bir hakarettir.

Gonio’dan sürgün edilmiÅŸ HemÅŸinliler’in anılarında da, bu sürgünü Lazlar’ın Sovyet Hükümeti’ne dayattıkları ÅŸeklinde anılar var -HemÅŸinliler’in namaz kılmasından Lazlar rahatsız olmuÅŸlar(!), ayrıca HemÅŸinliler’in yerlerini almak istemiÅŸler-.* Hâlbuki o dönem yirmi Laz ailesi de sürülmüştü, ancak bunlar HemÅŸinliler’den farklı olarak Stalin’in ölümünden sonra geri döndüler.

HemÅŸinliler de, Lazlar da “Rizeliyim” demezler, gerekmedikçe Rize’ye gitmezler. Ancak Lazlar’ın Rizeliler’e yaklaşımlarının HemÅŸinliler’den daha fanatik olduÄŸunu, etnik, dil, dine bakış ve eskiden gelen saÄŸ-sol ayrımları sebebiyle Laz-Rizeli ilÅŸkisinin pek iyi olmadığını belirtelim. Gürcüler konusundaysa, Lazlar, HemÅŸinller’e
göre daha ılımlıdır.

Tüm bu saydığımız önyargı ve karalama içerikli sözlü literatüre karşın, DoÄŸu karadeniz’de tüm halklar iç içe ve huzurlu bir ÅŸekilde yaÅŸarlar. Hatta sorunların en büyüğünün halklar arasında deÄŸil, Batı HemÅŸinliler’in kendi arasında olduÄŸunu da söyleyelim. Batı HemÅŸinlileri her yaz çıkılan, yaylalardaki ÅŸenliklerde, mutlaka alt grup kimliklerine göre sık sık gerilir ve kavgaya tutuÅŸurlar.

Dış Hemşinliler

Bunlara Kuzey HemÅŸinlileri de denir. Baskılar sebebiyle HemÅŸin’i terk eden ve Samsun, Ordu, Trabzon ve Giresun’a yerleÅŸen Apostolik Ortodoks Hıristiyan HemÅŸinliler’dir ve anadilleri HemÅŸince’dir. 1915 Ermeni Soykırımı’ndan sonra buraları da terk etmek zorunda kalmışlar, Rusya, Gürcistan ve Abhazya’ya yerleÅŸmiÅŸlerdir. Önemli bir grup da Ermenistan’a yerleÅŸti. Günümüzde bunların çoÄŸu Rusya’nın Karadeniz kıyısında bir kent olan Krasnodar’da yaÅŸarlar ve bir gazete çıkarırlar (Dzayn Hamshenakan/HemÅŸinlilerin Sesi). Sohum’da da bir HemÅŸinli gazetesi yayınlanıyor. Dış HemÅŸinli nüfus içinde Müslümanlar da vardır, bunların kökü Ä°kinci Emperyalist Paylaşım Savaşı’ndan sonra Kırgızistan, Kazakistan ve Sibirya’ya sürülen Batum’daki on iki köyde ve Gonio’da yaÅŸayan HemÅŸinliler’den gelir. Krasnodar’da ve Sohum’da Hıristiyan HemÅŸinliler’le beraber yaÅŸayan az sayıdaki, sürgünden geri dönmüş Müslüman HemÅŸinli’nin (800 kiÅŸi deniyor), Ermeniler’ce dışlandıkları gözlemlenmiÅŸtir.

Kuzey HemÅŸinlileri, kendilerini diÄŸer HemÅŸinliler gibi, “HomÅŸetsi” adıyla deÄŸil de ya “Ordulu”, “Trabzonlu” gibi adlarla ya da Ermeni anlamına gelen “Hay”, “Haumyli”, “Heyi” gibi adlarla anarlar. Kuzey HemÅŸinlileri’nin toplam nüfusunun bir kaç yüz bin olduÄŸu iddia ediliyor.

Dil

DoÄŸu HemÅŸinlileri, Batı Ermenicesi’nin arkaik bir lehçesi olan HemÅŸince (HomÅŸetsi Liz) konuÅŸurlar. Batı HemÅŸinlileri’yse bunu bilmezler ve kendilerine özgü bir aksanla Türkçe konuÅŸurlar. Bu Türkçe’deki harf deÄŸiÅŸimleri Ermenice’ye uygundur -e/a,i/u deÄŸiÅŸimleri ve çok sayıda Ermenice kelime barındırır. Gözlemlerime göre Çayelili HemÅŸinliler, bir kaç Ermenice cümle de kurabilmektedirler -daha çok küfür-. HemÅŸince, günlük hayatta, özellikle de genç kuÅŸak arasında gittikçe aşınmaktadır ve yitmektedir ancak HemÅŸince için çalışma yapan yalnızca bir kaç insan söz konusu.

HemÅŸince, Türkçe, Arapça, Rumca ve Lazca’dan etkilenmiÅŸtir. Ayrıca diÄŸer ilçelerdeki durumu bilmiyorum fakat, Pazar’da Laz-HemÅŸinli karma köylerinde yaÅŸayan, özellikle de Laz çoÄŸunluklu köylerde yaÅŸayan HemÅŸinliler, Lazca konuÅŸabilmekte ya da hafızalarında önemli oranda Lazca kelime ve cümleyi korumaktadırlar.

HemÅŸince’nin Sözlükçesi
yema – anne
dat – baba
daÄŸa – çocuk
tef – el
a̤wil Рg̦z
arga – diÅŸ
ongṳ Рkulak
enkvi – kaÅŸ
berbuk – dudak
gadu – kedi
ÅŸun – köpek
ponlik – anahtar
aunk – tırnak
cucu – yılan
yes – ben
tun – sen
an – o
mek – biz
tuk – siz
aner – onlar
ka, axçke – kız
tsi – at
erguÅŸapti – pazartesi
yerkÅŸapti – salı
çörsÅŸapti – çarÅŸamba
hinkÅŸapti – perÅŸembe
upat – cuma
ÅŸapat – cumartesi
giyagi – pazar
ked – ırmak
mek – 1
ergus – 2
yek – 3
̤̦rs Р4
hink – 5
oxte – 6
ute – 7
vetsa – 8
sone – 9
das – 10
tsen – ses
compa – yol
kur – kız kardeÅŸ
dun – ev
dzov – deniz
pon – iÅŸ
aakag – güneÅŸ
ÅŸad – çok
kar – taÅŸ
cincux – kuÅŸ
ÄŸaÄŸ – fındık
kap̤ Рhamsi
tszun – kar
anu udim – onu yedim
kezi haz genim – seni seviyorum

*http://www.serander.net/karadeniz-roportaj-ve-soylesiler/549-stalin-doneminde-surgun-edilen-hemsinliler-ile-soylesi-.html

Yararlanılan Kaynaklar:
Alt, Aliye; Tarihin ve Bugünün Aynasında Hemşin Ermenileri;Belge Yayınevi; İstanbul; 2002
Emiroğlu, Kudret & Aydın, Suavi; Antropoloji Sözlüğü (Hemşinliler maddesi); Bilim ve Sanat Yayınları
http://en.wikipedia.org/wiki/Hamshenis 18.08.2011 tarihinde eriÅŸildi.

Not: HemÅŸince kelimeler Hopa-KemalpaÅŸalı ve Ankara’da yaÅŸayan bir grup genç HemÅŸinli’den derlenmiÅŸtir.

12.08.2011
Xunari / Atina