Toplum ve Kuram Dergisi, Portreler Dizisi
Belirli bir etnik kimliÄŸin hiyerarÅŸik olarak üstte konumlandırıldığı birçok ulus-devlet örneÄŸinde gördüğümüz gibi, Türk ulus-devleti de, farkı etnik-ulusal kimliÄŸe sahip topluluklara yönelik ‘teoride eÅŸitlik, pratikte eÅŸitsizlik’ zırhını en başından beri taşıyan bir rejim tesis etmiÅŸtir. Bu minvalde Şükrü SaraçoÄŸlu ismini tarihsel bir çerçevede ele almak iki temelde önem arz eder.
Saraçoğlu’nun başını çektiği uygulamaları görmek, etnik-ulusal bakımdan Türk olmayan toplulukların, Türk milliyetçiliği tarafından maruz bırakıldıkları ayrımcı politikaları görmek ve Türk ulus-devletinin İttihatçı toplum mühendisliği projesinden ne derecede bir kopuş veya süreklilik gösterdiğini anlamak açısından zihin açıcıdır.
Şükrü SaraçoÄŸlu, Saraç Mehmet Usta ile Åžerife Hanım’ın oÄŸlu olarak 1887 yılında Ä°zmir Ödemiş’te dünyaya geldi. ÖdemiÅŸ Rüşdiyesi’nde orta, Ä°zmir Ä°dadisi’nde lise öğrenimini tamamladı. Temmuz 1909’da Mülkiye’den ‘iyi’ derecede mezun oldu. 9 Eylül 1909’da Ä°zmir Vilayeti’ne tayin oldu ve Maiyyet MemurluÄŸu’nda kaymakamlık stajına baÅŸladı. Ayrıca, ek görev olarak Ä°zmir Sultanisi Riyaziye MuallimliÄŸi’ni yürüttü. 8 Nisan 1911’de Ä°zmir Ä°ttihat ve Terakki Ticaret Mektebi Müdürlüğü’ne atandı. Bu görevi yürütürken açılan bir sınavı kazanan SaraçoÄŸlu, hükümet adına Ä°ttihat Terakki’nin Ä°zmir Valisi Rahmi Bey tarafından Ocak 1914’de öğrenimini sürdürmek üzere Belçika’ya gönderildi. Fakat beÅŸ ay kaldıktan sonra Birinci Dünya Savaşı’nın baÅŸlaması üzerine Ä°zmir’e geri döndü.
O sıralarda İttihat Terakki’nin İzmir Valisi olarak görevini sürdüren Rahmi Bey, “ille de tahsil†diyerek ülkenin yalnızca savaşan değil okumuş insana da ihtiyacı olduğu konusunda onu ikna ederek, tekrar Avrupa’ya gönderdi. Bunun üzerine Mayıs 1915 tarihinde Cenevre Üniversitesi Siyasi İlimler Fakültesi’ne lisan eğitimi almaya gitti. Siyasi faaliyetlerine, üç yıl kaldığı Cenevre’den devam etti. Bir diğer İttihatçı, Mahmut Esat (Bozkurt) ile birlikte Cenevre Türk Talebe Cemiyeti’ni kurdu ve bir yıl kadar cemiyetin başkanlığını yaptı. Savaş boyunca Osmanlı’nın propagandasını yürüttü. Savaş sonrasında bir dergi çıkararak arkadaşları ile birlikte Avrupa kamuoyuna, Türklerin haklarını savunma işini yürüttü. Yunanlıların İzmir’e çıktığını ve Kemalist hareketin başladığını öğrenmesi üzerine Mahmut Esat ile birlikte, bir İtalyan gemisiyle gizlice İzmir’e geldi.1
Ä°zleyen süreçte Kuva-yı Milliye hareketine katıldı ve hareketin KuÅŸadası, Nazilli ve Aydın yörelerinde örgütlenmesinde çalıştı. 1923 yılında TBMM’ye Ä°zmir Mebusu olarak girdi. SaraçoÄŸlu, Fethi Okyar hükümetinde Milli EÄŸitim Bakanlığı görevini yaptı. 1926’da Yunanistan ile birlikte kurulan Mübadele Komisyonu’na baÅŸkanlık etti. Daha sonra Maliye VekilliÄŸi görevini yürüttü fakat 1930 sonlarına doÄŸru hastalığı sebebiyle bu görevden ayrıldı ve tedavi için Viyana’ya gitti. Nisan 1931 tarihinde bazı ekonomik meselelerin araÅŸtırılması amacıyla üç ay süre ile Amerika’ya gönderildi. Amerika’dan döndüğünde Türkiye’de Pamuklu Sanayi’nin kurulmasında öncü rol oynayan bir rapor hazırladı. Kasım 1932’de Lozan AntlaÅŸması gereÄŸince Osmanlı borçlarından Türkiye’ye düşen hissenin taksit meselesini çözmek için Paris’te alacaklı ülkelerin temsilcileri ile yapılan toplantıya Türk Delegasyonu BaÅŸkanı olarak katıldı ve 1933 AntlaÅŸması’nı imzaladı. Mayıs 1933 tarihinde Adliye VekilliÄŸi’ne getirildi ve beÅŸ yıla yakın bu görevi sürdürdü. Suçüstü, Ä°cra, Ä°fl âs, Ä°ÅŸ Esasına Dayanan Cezaevleri Kanunları gibi önemli yasaları uygulamaya soktu. Ayrıca, 1935 yılında eskiden bir Rum yerleÅŸimi olan ve mübadele sonucunda Rumların ülkeden gönderilmesiyle ıssız bir yerleÅŸke haline gelen Ä°mralı’da ‘modern’ bir cezaevi kurdu. Kasım 1937’de kurulan 1. Celâl Bayar Kabinesi’ne Hâriciye Vekîli olarak girdi ve 12. Refik Saydam Kabinesi’nde de aynı görevi sürdürdü. Refik Saydam’ın Ä°stanbul’da bir kalp krizi sonunda ansızın vefat etmesi üzerine 9 Temmuz 1942’de BaÅŸvekilliÄŸe getirildi.2
Şükrü SaraçoÄŸlu çok kritik bir dönemde BaÅŸbakan olmuÅŸtur. Bir yandan Ä°kinci Dünya Savaşı devam ederken iç siyasette de ekonomik ve toplumsal sorunlar baÅŸ gösteriyordu. Fakat Ä°ttihatçı ve Kuva-yı Milliyeci SaraçoÄŸlu’nun mecliste hükümet programını okurken sarf ettiÄŸi cümleler zihniyetini gün yüzüne çıkarıyordu: “ArkadaÅŸlar, biz Türküz, Türkçüyüz ve dâima Türkçü kalacağız (Bravo sesleri, ÅŸiddetli alkışlar). Bizim için Türkçülük bir kan mes’elesi olduÄŸu kadar ve lâakal o kadar da bir vicdan ve kültür mes’elesidir (Bravo sesleri, alkışlar). Biz azalan ve azaltan Türkçü deÄŸil, çoÄŸalan ve çoÄŸaltan Türkçüyüz ve her vakit bu istikametde çalışacağız (Bravo sesleri, alkışlar).â€3
Özellikle Hariciye Vekili olduÄŸu dönemden beri Nazilerle iyi iliÅŸkiler kurmuÅŸ, bu onun adının Almancıya çıkmasına neden olmuÅŸtur. Şükrü SaracoÄŸlu’nun Refik Saydam ve Numan MenemencioÄŸlu’yla birlikte oluÅŸturduÄŸu ekip, Nazi Almanyası’nı desteklemekte, Almanya ile dış ticareti Alman para birimi ‘Reichsmark’ ile yapmakta, T.C. banknotlarını
Almanya’da bastırmakta, Almanya’ya paslanmaz çeliğin hammaddesi olan krom sevkiyatı yapmakta ve Kırım ve Kafkasya’da Sovyetlere karşı askeri harekât yapmakta olan Nazi Ordusu’nu cephede takip etmek için komutanlar yollamaktaydı.4
Türkiye, Ä°kinci Dünya Savaşı’nda, tarafsız kalmamıştır. Baskın Oran’ın deyimiyle yalnızca ‘savaÅŸ dışı’ kalmıştır. SavaÅŸ baÅŸladığında Hariciye Vekili olan SaraçoÄŸlu, Ä°nönü’nün Milli ÅžefliÄŸi’nde çeÅŸitli ikili antlaÅŸmalar yaparak Türkiye’nin savaÅŸ dışında kalmasını saÄŸlamıştır. Önce Ä°ngiltere ve Fransa ile üçlü ittifak antlaÅŸması yapmış, daha sonra savaÅŸ Almanya’nın lehine döndüğünde bu antlaÅŸmayı bertaraf edip Almanya ile iliÅŸki kurmaya çalışmıştır. SavaÅŸ, Sovyetler lehine döndüğünde ise tekrardan müttefik güçlerine yaklaÅŸmıştır. SaraçoÄŸlu, müttefik güçlerden yana tavır koyması üzerine Time dergisine kapak olmuÅŸtur. Dergide ÅŸimdiye kadar yürütülen savaÅŸ dışında kalma politikasının çok baÅŸarılı olduÄŸunun ama artık bir karar verme vakti geldiÄŸinin altı çizilmiÅŸtir. SaraçoÄŸlu’na bir sürü övgünün dizilmesinin ardından ‘Şükrü SaraçoÄŸlu’nun yolu’nun ABD öncülüğündeki müttefik güçlerin yolu olduÄŸu da vurgulanmıştır.5
Dönemin temel özelliği ise dış politikadaki bu gelişmelerin iç siyasette de belirleyici olmasıdır. Öyle ki, ülkedeki tüm düzen ve mahkeme kararları savaşın güçlü tarafına göre ayarlanmıştır. Almanya ilerlerken Türkiye’deki gazeteler Almanya’ya övgüler düzmüş ve Türkiye’deki Turancı akımın propagandasını yapmıştır. Varlık Vergisi yasası tam da bu dönemde çıkarılmıştır. Temmuz 1943’de Sovyetlerin Stalingrad başarısından sonra ise ülke için tehlike unsuru komünizmden Türkçü-Turancılara kaymıştır. Nihal Atsız yargılanmış ve dört aylık cezaya mahkûm edilmiştir. Alparslan Türkeş’in de içinde olduğu 23 kişi de bu yargılamalardan nasibini almıştır. CHP’nin yayın organı Ulus, “Irkçı ve Turancı olanlar CHP’den olamaz†diye bu tutuklamalara destek vermiştir.6
SaraçoÄŸlu, Türkiye’deki gayrimüslimleri ekonomik ve toplumsal hayattan silme operasyonu olan Varlık Vergisi’nin mimarlarından biridir. Sait ÇetinoÄŸlu’nun deyimiyle, bu icraat pratikte tam bir Nazi yöntemidir ve uygulamada Nazilerin deneylerinden yararlanılmıştır. Bir yemek daveti sırasında SaraçoÄŸlu’nun Ä°nönü ve diÄŸer davetlilere söyledikleri, verginin altındaki zihniyeti göstermesi açısından deÄŸerlidir: “Yahudilere öylesine ağır bir vergi tahakkuk ettireceÄŸim ki yaÅŸayabilmeleri için eÅŸlerini fahiÅŸe olarak ikram edeceklerdir.â€
Her ne kadar verginin resmi metninde azınlık ya da gayrimüslim kelimeleri telaffuz edilmese de uygulamada hedef azınlıklar olmuştur. Saraçoğlu verginin gerekçesini şu şekilde dile getiriyor: “Bu memleket tarafından gösterilen misafirperverlikten faydalanarak zengin oldukları halde, ona karşı bu nazik anda vazifelerini yapmaktan kaçınacak kimseler hakkında bu kanun, bütün şiddetiyle uygulanacaktır.†Memleketi Ödemiş’te yaptığı konuşmada da “Biz bu vergiyi Türk tüccarını ön plana çıkarmak için ihdas ettik. İstanbul’da dolaştığım zaman her nereye baktım ise azınlıkların çok gösterişli iş yerlerini gördüm†diyerek hedefinde kimler olduğunu açık etmiştir. En nihayetinde, gayrimüslimler ağır vergiler altında ekonomik ve toplumsal alandan tasfiye edilmiş, bu süreçte yeni bir Türk burjuva sınıfının oluşturulmasının zemini hazırlanmış ve vergileri ödemeyenler Nazi toplama kamplarını andıran, Aşkale ve Eskişehir’deki kamplara gönderilerek köle gibi çalıştırılmışlardır. Türkiye’nin utanç sayfalarına böylece bir yaprak daha eklenmiştir.7
SaraçoÄŸlu, Ä°kinci Dünya Savaşı’nın ‘Milli Åžef’lerle idare edilen Almanya ve Ä°talya tarafından kaybedilmesi ve Sovyetler BirliÄŸi’nin Türkiye’den Kars, Ardahan, Artvin ve Sarıkamış’ı istemesinden sonra 1946’da istifa ederek BaÅŸbakanlığı Recep Peker’e devretmiÅŸtir.8
5 Ağustos 1946’da Başbakanlıktan çekilmiştir. 1 Kasım 1948’de TBMM Başkanlığı’na seçilmiş ve bu görevi iki dönem devam ettirmiştir. 14 Mayıs 1950’de yapılan seçimleri takiben 26 yıl dokuz ay devam eden İzmir Milletvekilliği ve siyasi hayatı sona ermiştir. 27 Aralık 1953 Pazar günü tedavi edilmekte olduğu İstanbul’da hayatını kaybetmiş ve Zincirlikuyu Mezarlığı’na defnedilmiştir.9
NOTLAR:
1- Çankaya, Mücellidoğlu Ali (1968), Yeni Mülkiye Tarihi ve Mülkiyeliler 1. Cilt, Mars Matbaası, Ankara, s. 1226-1240.
2- A.g.e.
3- TBMM, Zabit Cerideleri, Devre 6, cilt 27, s. 24-25.
4- ‘Varlık Vergisi Hakkında Farklı Ä°ki Yazı’, 21 Nisan 2011, http://antimilliyetci.blogspot.com/2011/04/varlk-vergisi-hakknda-farkl-iki-yaz.html
5- ‘Turkey: The Choice’, Time, Vol. XLII no. 2, 12 Temmuz 1943.
6- Bu dönemin Türkiye dış politika ve iç politikaya yansımaları Baskın Oran’ın 2001 yılında derlediÄŸi ve Ä°letiÅŸim Yayınları’ndan çıkan ‘Türk Dış Politikası: KurtuluÅŸ Savaşından Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar‘ kitabından yararlanılmıştır.
7- Varlık Vergisi ve Şükrü SaraçoÄŸlu’nun rolü ile ilgili bilgi ve belgeler için Sait ÇetinoÄŸlu’nun 2009 yılında Belge Yayınları’ndan çıkan ‘Varlık Vergisi 1942-1944: Ekonomik ve Kültürel Jenosid‘ kitabından yararlanılmıştır.
8- http://antimilliyetci.blogspot.com/2011/04/varlk-vergisi-hakknda-farkl-iki-yaz.html
9- Çankaya, Mücellidoğlu Ali (1968), Yeni Mülkiye Tarihi ve Mülkiyeliler 1. Cilt, Mars Matbaası, Ankara, s. 1226-1240.
Portreler Dizisi 1 – Şükrü Kaya: Soykırım, İnkâr ve Asimilasyon
Portreler Dizisi 2 – Mahmut Esat Bozkurt: Kemalizme Giriş