Ô²Õ¸Õ¬Õ¸Ö€Õ½ Ô±Õ¬ Õ”Õ«Õ¹ Õ„Õ¨ Õ“Õ¸Õ­Õ¸Ö‚Õ¡Õ® ÔµÕ¶Ö„ Õ€Ö€Õ¡Õ¶Õ¤Õ§Õ¶ ÔµÕ¿Ö„

nor zartonk

Սայաթ Թէքիր

ժուար է հաւատալ որ տասը տարիներ անցան այն դէպքէն ետք, ուր ականատես եղանք մարդասպանութեան մը: Ծրագրուած կանխապատրաստուած ոճիր մըն էր գործուածը: Բայց կանխատեսումները սխալ դուրս եկան: Մարդկային հեղեղ մը գոյացաւ դէպքէն ետք: Այսօր կարօտով յիշուած «Կէզիի ոգին» առաջին անգամ այդտեղ տեսանելի դարձաւ: Տարբեր ինքնութիւններով, տարբեր մտայնութիւններով բիւրաւոր մարդիկ առաջին անգամ այդ ոճիրը դատապարտելու համար մէկտեղուեցան: Հրանդի մահով բոլորս ալ քիչ մը փոխուած էինք:
ԺԹ դարու վերջերէն սկսելով Օսմանեան երկրի մէջ կեանքը հետզհետէ անտանելի դարձած էր հայոց եւ այլ ժողովուրդներուն համար: Ծանր ճնշումը կոտորածներով զարգացաւ ու 1915 թուի ցեղասպանութիւնով հասաւ իր գագաթնակետին:

Ցեղասպանութիւնը միայն մէկ տարեթիւով չէր սահմանուած հայոց համար: Հանրապետութեան շրջանին տասնամեայ հերթականութեամբ շարունակուող ճնշումները, մարդասպանութիւնները, թալանները եւ յարատեւ խտրականութիւնը ալաւելի կը դժուարացնէին հայոց կեանքը: Անշուշտ որ այս բռնութիւնը միայն հայերով սահմանուած չեր:
Հասարակական յիշողութիւն ունեցող իւրաքանչիւր ժողովուրդ ուրիշներուն ուղուած հալածանքէն ինք ալ ազդուեցաւ:
Այլընտրանք մըն էր երկիրը լքել, եւ շատեր դիմեցին այդ այլընտրանքին: Իսկ մնալ կը նշանակէր հաւատարիմ ըլլալ հայրենի երկրին: Հայոց պատմութիւնը կը վկայէ թէ երթալն ու մնալը հայու յատուկ երեւոյթներ են: Մնացողներս, այսինքն թրքահայերս մերթ ընդ մերթ համեմատաբար աւելի խաղաղ շրջաններ ապրեցանք թէեւ, բայց պետական ճնշումը յարատեւ էր մեր վրայ:
Ի դէմ այդ ճնշումին, թրքահայութիւնը ամբողջ հանրապետութեան շրջանին յաջողեցաւ ընկերային կամ քաղաքական իր կամքը դրսեւորել տարբեր կուսակցութիւններու կամ կառոյցներու միջոցաւ:
Հայոց փոփոխութիւնը
Մօտ անցեալին, յատկապէս 1980-ի զինուորական բռնատիրութեան տարիներուն, ԱՍԱԼԱ-ի գործողութիւններէն ծագաց հալածանքին դիմաց, հայ համայնքը անգամ մը եւս ինք իր մէջ ամփոփուեցաւ: Կայսրութեան տարիներէն ի վեր համայնքային դրութեան մէջ ապրող հայերու համար նորութիւն մը չէր այս երեւոյթը: Զինուրական կառավարութեան անհետացումը, ապա 24 Յունուարի որոշումներով կեանքի կոչուած նէօլիպերալ տնտեսական քաղաքականութիւններու զուգահեռ ձեւաւորուած ընկերատնտեսական կեանքէն ազդուեցան նաեւ հայերը: Երկրի հասարակութեան հետ հայերն ալ դուրս եկան իրենց փակ համակարգէն: Մանաւանդ 1915-ի ցեղասպանութեան սարսափը, 1955-ի 6-7 Սեպտեմբերի դէպքերը, 20 դասակարգ զինուորութեան արհաւիրքը, ունեւորութեան տուրքը, Աշքալէի ճամբարները չապրած նոր սերունդի համար պայքարի նոր դաշտ մը գոյացած էր: Այդ նոյն շրջանին «Արաս» հրատարակչութեան եւ «Ակօս» շաբաթաթերթի կեանքի կոչուելով հայերու ձայնը լսելի դարձաւ երկրի ժողովուրդներուն:
2000-ական տարեթիւերուն հայոց ցեղասպանութեան նիւթի շուրջ բանավէճերը, օրէնքի նախագծերը, ոգեկոչումները, բանախօսութիւնները ազդեցին հայոց երաքաղաքականացման: 2001-ին Ֆրանսայի խորհրդարանի ընդունած ցեղասպանութեան նախագիծը, աշխարհի տարբեր երկիրներու մէջ կայացող 90 ամեակի ոգեկոչումները, Ատոմ Էկոեանի «Արարատ» ֆիլմը, բազում դժուարութիւններով իրականացած «Օսմանեան Հայերը Կայսրութեան անկման շրջանին» գիտաժողովը, «6-7 Սեպտեմբերի դէպքերուն յիսնամեակը» ցուցահանդէսը, ապա ցուցասրահին վրայ կատարուած յարձակումը այդ շրջանին կարեւոր իրադարձութիւնները եղան: Այդ շրջանին Թուրքիոյ խորհրդարանին մէջ հնչող ցեղապաշտ ճառերով հայերը դարձեալ օրակարգի եկան: Այդ տարիներուն ձեւաւորուեցաւ նաեւ հայոց միակ քաղաքական կազմակերպութիւնը՝ «Նոր Զարթօնք» շարժումը: Պէտք չէ անտեսել նաեւ ցեղասպանութեան 90 ամեակին ձօնուած միջոցառումները:
Ափսոս որ այդ ղրջանին Հրանդ Տինք իր կատարած յայտարարութիւններով հայոց հրապարակի վրայ տեսանելի միակ կերպարն էր: Իր մասնակցած հեռուստազրոյցները յաջորդ օր հայոց միջեւ խօսուած գլխաւոր նիւթը կը կազմէր: Տինքի հասարակութեան մէջ համարձակ ելոյթները թէ հպարտութիւն եւ թէ մտահոգութիւն կը յարաջացնէին հայոց մօտ: Միւս կողմէ հայ երիտասարդութիւնը մեծ յարգանք կը տածեր իր նկատմամբ:
Ô¹Õ¸Õ©Õ¡ÖƒÕ¥Õ¬ Õ´Õ¥Õ¼Õ¥Õ¬Õ« Õ°Õ¸Õ²Õ¨
Ի վերջոյ հասաւ այն սեւ օրը եւ մեր բոլորին աչքերուն առջեւ գործուեցաւ ազգային համաձայնութիւնով պատրաստուած ոճիռը: Ինչպէս որ 2 Յուլիս 1993-ին ժամեր շարունակ դիտելու դատապարտեցին Սեբաստիա, հրկիզուած Մատըմաք հիւրանոցի բոցերուն մէջ 34 մտաւորականներու զոհաբերութիւնը, 19 Յունուար 2007-ին ալ դատապարտուեցանք մայթին վրայ ինկած Հրանդ Տինքի անշունչ մարմինը դիտելու:
23 Յունուարին կատարուած թաղման թափորին մասնակցող բազմազգի եւ բազմակրօն զանգուածը աննախադէպ բազմութիւն մը կը կազմէր: Թաղման ծէսը հայոց վերաքաղաքականացման խթանը եղաւ: Համայնքի անդամները խղճի խայթ կը զգային Տինքը առանձին թողած ըլլալու պատճառաւ: Յաջորդող ինը տարիներու ընթացքին 19 Յունուար թուականը հասարակութեան տարբեր խաւերը մէկտեղող զօրակցութեան օրի մը վերածուեցաւ:
Իսկ հայ երիտասարդութեան համար այս ոճիրը, նախապէս ընտանիքի երեց անդամներուն բերնէն լսուածներուն մարմնաւորումն էր: Տինքի սպանութենէն ետք Սեւակ Պալըքճը եւ Մարիցա Քիւչիւքի ատելութեան թրթումով գործուած ոճիռներու զոհ դառնալը թէ կը յիշեցնէին հայ մնալու դժուարութիւնը եւ թէ կը թոթափէր համայնքին վրայ մաղուած հարիւրամյա մեռելի հողը: Թուրքիոյ մէջ ցեղասպանութեան ոգեկոչումները, դարադարձի յատուկ բանախօսութիւնները կը նպաստէին այդ հողին թոթափման եւ որոշ զարմանքով կը դիտուէին Հայաստանի եւ հայկական սփիւռքի կողմէ:
Համաշխարհային զարգացումներ եւ անոնց Թուրքիոյ ցոլացումը
Õ€Õ¡ÕµÕ¥Ö€Õ¸Ö‚ Õ´Ö…Õ¿ Õ¶Õ¯Õ¡Õ¿Õ¸Ö‚Õ¡Õ® Õ¡ÕµÕ½ վերաքաղաքականացումը Õ°Õ¡Õ´Õ¡Õ·Õ­Õ¡Ö€Õ°Õ¡ÕµÕ«Õ¶ զարգացումներէն Õ¡Õ¶Õ»Õ¡Õ¿ Õ¹Õ¥Õ¶ Õ¥Õ²Õ¡Õ®: Õ€Õ¡Õ´Õ¡Õ·Õ­Õ¡Ö€Õ°Õ¡ÕµÕ«Õ¶ Õ£Õ¥Õ¿Õ¶Õ« Õ¾Ö€Õ¡Õµ Ô½Õ¸Ö€Õ°Ö€Õ¤Õ¡ÕµÕ«Õ¶ Õ„Õ«Õ¸Ö‚Õ©Õ¥Õ¡Õ¶ Õ¿Õ¡Ö€Õ¡Õ¶Õ»Õ¡Õ¿Õ¸Ö‚Õ´Õ§Õ¶ Õ¥Õ¿Ö„ Õ¡Õ¼Õ¡Õ»Õ¡Ö€Õ¯Õ¸Ö‚Õ¡Õ® «Աշխարհի Õ¶Õ¸Ö€ համակարգը» Õ°Õ¡Õ´Õ¡ÕµÕ¶Õ¡Õ¾Õ¡Ö€Õ¸Ö‚Õ©Õ¥Õ¡Õ¶ ÖƒÕ¸Õ­Õ¡Ö€Õ§Õ¶ Õ¯Õ¨ Õ¶Õ¥Ö€Õ¯Õ¡ÕµÕ¡Õ¶Õ¡Ö€ Õ¶Õ§Ö…Õ¬Õ«ÕºÕ¥Ö€Õ¡Õ¬ Ö„Õ¡Õ²Õ¡Ö„Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶Õ¸Ö‚Õ©Õ¥Õ¡Õ´Õ¢: Ô¹Õ¸Ö‚Ö€Ö„Õ«Õ¸Õµ Õ°Õ¡ÕµÕ¥Ö€Õ¨ Õ¢Õ¶Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶Õ¡Õ¢Õ¡Ö€ Õ¯’Õ¡Õ¦Õ¤Õ¸Ö‚Õ§Õ«Õ¶ Õ¥Ö€Õ¯Ö€Õ« Ö„Õ¡Õ²Õ¡Ö„Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ զարգացումներէն: Õ€Ö€Õ¡Õ¶Õ¤ Տինքի Õ½ÕºÕ¡Õ¶Õ¸Ö‚Õ©Õ¥Õ¶Õ§Õ¶ Õ¥Õ¿Ö„ Õ°Õ¡Õ½Õ¡Ö€Õ¡Õ¯Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ¢Õ¸Õ²Õ¸Ö„Õ« Õ¡Õ¬Õ«Ö„Õ¶Õ¥Ö€Õ¸Ö‚ մասնակցութիւնը ÕµÕ¡Õ¿Õ¯Õ¡ÕºÕ§Õ½ «Կեզի» Õ¦Õ¢Õ¸Õ½Õ¡ÕµÕ£Õ«Õ« Õ¤Õ«Õ´Õ¡Õ¤Ö€Õ¸Ö‚Õ©Õ¥Õ¡Õ¶ Ö…Ö€Õ¥Ö€Õ¸Ö‚Õ¶ Õ¿Õ¥Õ²Õ« ունեցաւ: Õ€Õ¡Õµ Õ¥Ö€Õ«Õ¿Õ¡Õ½Õ¡Ö€Õ¤Õ¶Õ¥Ö€ Õ¡ÕµÕ¤ Ö…Ö€Õ¥Ö€Õ¸Ö‚Õ¶ Õ°Õ¡Õµ Õ«Õ¶Ö„Õ¶Õ¸Ö‚Õ©Õ«Ö‚Õ¶Õ¨ Õ¿Õ¥Õ½Õ¡Õ¶Õ¥Õ¬Õ« դարձուցին Õ¶Õ´Õ¡Õ¶ Õ¦Õ¡Õ¶Õ£Õ¸Ö‚Õ¡Õ®Õ¡ÕµÕ«Õ¶ Õ´Õ«Õ»Õ¡Õ¤Õ§ÕºÕ« Õ´Õ§Õ»:
Բացի այդ, հայ ինքնութեան հասարակութեան մէջ տեսանելի դառնալուն ծառայող չեզոք գործողութիւններ ալ նկատուեցան նոյն տարիներուն: Օրինակի համար հեռուստաէկրանի վրայ դիտողներուն ձայներով ճշդուած մրցումներուն, կամ Եւրոտեսիլի քուէարկութիւններու հայեր իրենց տուներուն ապահովութեան մէջ, լոկ SMS-ի դրութեամբ զօրակցեցան հայ մրցորդներուն եւ նպաստեցին հայու ինքնութեան տեսանելի դառնալուն:
100 Õ¿Õ¡Ö€Õ« Õ¥Õ¿Ö„ Õ¤Õ«Õ´Õ¡Õ¤Ö€Õ¸Ö‚Õ©Õ¥Õ¡Õ¶ ÖƒÕ¸Ö€Õ± Õ´Õ¨
Ցեղասպանութեան հարիւրամյակը մեծ նշանակութիւն ունէր համայն հայութեան համար: Թրքահայերը հակասող զգացումներով դիմաւորեցին դարադարձը: Թէ անցեալի ուրուականը կը պատկերանար իրենց առջեւ, եւ թէ կը ճնշէր «ալ կը բաւէ» զգացումը: 2015-ի Ապրիլեան միջոցառումներէ անմիջապէս ետք, 6 Մայիսին սկիզբ առաւ Քամփ Արմէնի դիմադրութիւնը: Նոր Զարթօնք շարժումին շուրջ համախմբուած հայ երիտասարդութիւնը Կեզիի փորձառութեամբ 175 օր դիմադրեցին հայապատկան ճամբարի յափշտակման դէմ եւ հասան յաղթանակի: Յաղթանակը ճամբարին վերատիրանալէն աւելի խորունկ նշանակութիւն մը ունի՝ հայ ժողովուրդի որոշ մէկ հատուածին քաղաքական պայքարի մը համար կամք դրսեւորելը: Ինչպէս որ Կեզիի ապստամբութիւնը միայն մէկ խմբակի վերագրել կարելի չէ, Քամփ Արմէնի դիմադրութիւնն ալ յաղթանակի հասաւ զանազան ժողովուրդներու Հրանդ Տինքի աւանդը պաշտպանելու համար մէկտեղումով: Բոլորս ալ քիչ մը փոխուած էինք Հրանդէն ետք, եւ ան անգամ մը եւս մէկտեղած էր մեզ:
ÔµÖ‚ Õ¡ÕµÕ½Ö…Ö€
Õ€Õ¡Ö€Õ¯ Õ§ Õ¶Õ·Õ¥Õ¬ Õ©Õ§ թրքահայոց Õ´Ö…Õ¿ Õ¾Õ¥Ö€Õ»Õ¥Ö€Õ½ Õ¶Õ¯Õ¡Õ¿Õ¸Ö‚Õ¡Õ® քաղաքականացումը Õ¾Õ¥Ö€Õ»Õ«Õ¶ Õ¿Õ¡Ö€Õ«Õ¶Õ¥Ö€Õ¸Ö‚Õ¶ Õ¸Ö€Õ¸Õ· Õ¶Õ¡Õ°Õ¡Õ¶Õ» Õ´Õ¨ Õ¯’Õ¡ÕºÖ€Õ«: ÔµÖ€Õ¯Ö€Õ« Õ°Õ¥Õ¿Õ¦Õ°Õ¥Õ¿Õ§ Õ´Õ¥Õ¶Õ¡Õ¿Õ«Ö€Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ¢Õ¼Õ¶Õ¡Õ¯Õ¡Õ¬Õ¸Ö‚Õ©Õ¥Õ¡Õ¶ Õ´Õ¨ Õ¿Õ¡Õ¶Õ¸Õ² Õ³Õ¡Õ¶Õ¡ÕºÕ¡Ö€Õ°Õ«Õ¶ Õ´Õ§Õ» Õ¥Ö€Õ¢ Õ¢Õ¡Õ¦Õ´Õ¡Õ©Õ«Ö‚ Ö„Õ¡Õ²Õ¡Ö„Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ£Õ¸Ö€Õ®Õ«Õ¹Õ¶Õ¥Ö€ Õ¥Ö‚ Õ¬Ö€Õ¡Õ£Ö€Õ¸Õ²Õ¶Õ¥Ö€ Õ¢Õ¡Õ¶Õ¿Õ¡Ö€Õ¯Õ¸Ö‚Õ¡Õ® Õ¥Õ¶, Õ´Õ¡Õ´Õ¸Ö‚Õ¬Õ¨ Õ®Õ¡Õ¶Ö€ Õ³Õ¶Õ·Õ¸Ö‚Õ´Õ¶Õ¥Ö€Õ¸Ö‚ Õ¯’Õ¥Õ¶Õ©Õ¡Ö€Õ¯Õ¸Ö‚Õ«, Õ°Õ¡ÕµÕ¥Ö€Õ¶ Õ¡Õ¬ Õ½Õ´Ö„Õ¡Õ® Õ¥Õ¶ Õ¢Õ¸Õ¬Õ¸Ö€Õ«Õ¶ Õ°Õ¥Õ¿: Ô±Õ¶Õ£Õ¡Õ´ Õ´Õ¨ Õ¥Ö‚Õ½ Ö…Ö€Õ¡Õ¯Õ¡Ö€Õ£Õ« Õ¥Õ¯Õ¡Õ® Õ§ Õ¥Ö€Õ©Õ¡Õ¬Õ¸Ö‚ Õ¥Ö‚ Õ´Õ¶Õ¡Õ¬Õ¸Ö‚ Õ¨Õ¶Õ¿Ö€Õ¸Ö‚Õ©Õ«Ö‚Õ¶Õ¨: Ô¼Ö„Õ¥Õ¬ Õ¥Ö€Õ©Õ¡Õ¬Õ¸Ö‚ Õ­Õ¸Ö€Õ°Õ¸Ö‚Ö€Õ¤Õ¨ Õ«Õ¶Ö„Õ¶Õ«Õ¶ Õ¡Ö€Õ£Õ¥Õ¬Ö„ Õ´Õ¨Õ¶ Õ§ քաղաքականացման Õ¤Õ§Õ´:
Վերջապէս 19 Յունուարը ճակատագրական թուական մըն է մեզ՝ բոլորիս համար:
:

Նոր Զարթոնք շարժումին շուրջ համախմբուած հայ երիտասարդութիւնը Կեզիի փորձառութեամբ 175 օր դիմադրեցին հայապատկան այգիի յափշտակման դէմ եւ հասան յաղթանակի: Յաղթանակը ճամբարին վերատիրանալէն աւելի խորունկ նշանակութիւն մը ունի՝ հայ ժողովուրդի որոշ մէկ հատուածին քաղաքական պայքարի մը համար կամք դրսեւորելը:

23 Յունուարին կատարուած թաղման թափորին մասնակցող բազմազգի եւ բազմակրօն զանգուածը աննախադէպ բազմութիւն մը կը կազմէր: Թաղման ծէսը հայոց վերաքաղաքականացման խթանը եղաւ: