Իսլամացուած Հայերը, Սկիզբէն Մինչեւ Մեծ Եղեռն

ÔµÖ€Õ¸Ö‚Õ¡Õ¶Õ¤ ÕŠÕ¡Ö€Õ§Õ¿ Õ„Ô±Õ†ÕˆÕ”

Õ€Õ¡ÕµÕ¥Ö€Õ¸Ö‚ Õ¥Ö‚ Õ´Õ¡Õ°Õ´Õ¥Õ¿Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶Õ¶Õ¥Ö€Õ¸Ö‚ Õ¡Õ¼Õ¡Õ»Õ«Õ¶ Õ·ÖƒÕ¸Ö‚Õ´Õ¶Õ¥Ö€Õ¨ Õ«Õ½Õ¬Õ¡Õ´Õ« Õ„Õ¸Ö‚Õ°Õ¡Õ´Õ´Õ§Õ¿ Õ´Õ¡Ö€Õ£Õ¡Ö€Õ§Õ« ÕªÕ¡Õ´Õ¡Õ¶Õ¡Õ¯Õ¡Õ·Ö€Õ»Õ¡Õ¶Õ§Õ¶ Õ¯Õ¨ Õ½Õ¯Õ½Õ«Õ¶: Ô¶Õ¥Ö„Õ« Ալ Դին Õ¡Ö€Õ¡Õ¢Õ¡Õ£Õ«Ö€ ÕºÕ¡Õ¿Õ´Õ«Õ¹Õ«Õ¶ Õ¿Õ¸Ö‚Õ¡Õ® Õ¿Õ¥Õ²Õ¥Õ¯Õ¸Ö‚Õ©Õ«Ö‚Õ¶Õ¶Õ¥Ö€Õ¸Ö‚Õ¶ Õ°Õ¡Õ´Õ¡Õ±Õ¡ÕµÕ¶ ÔµÖ€Õ¸Ö‚Õ½Õ¡Õ²Õ¥Õ´Õ« հայոց Õ¯Ö€Ö…Õ¶Õ¡ÕºÕ¥Õ¿Õ¨ Աբրահամ արքեպիսկոպոսը (Õ¡Ö‚Õ¥Õ¬Õ« Õ¾Õ¥Ö€Õ» ÕºÕ¡Õ¿Ö€Õ«Õ¡Ö€Ö„) Õ¿Õ¥Õ½Õ¶Õ¥Õ¬Õ¸Õ¾ Սուրբ ÔµÖ€Õ¯Ö€Õ« Õ´Õ§Õ» Õ„Õ¸Ö‚Õ°Õ¡Õ´Õ´Õ§Õ¿Õ« Õ¡Õ³Õ¸Õ² Õ¦Ö…Ö€Õ¸Ö‚Õ©Õ«Ö‚Õ¶Õ¨, 626 թուականին կ’Õ¥Ö€Õ©Õ¡Õµ Õ„Õ¸Ö‚Õ°Õ¡Õ´Õ´Õ§Õ¿Õ« Õ´Ö…Õ¿, Õ¯’Õ¨Õ¶Õ¤Õ¸Ö‚Õ¶Õ« Ö„Õ¡Õ²Õ¡Ö„Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ«Ö€ Õ£Õ¥Ö€Õ¡Õ¯Õ¡ÕµÕ¸Ö‚Õ©Õ«Ö‚Õ¶Õ¨ Õ¥Ö‚ Õ¡Õ´Õ§Õ¶ Õ¿Õ¡Ö€Õ« Õ¾Õ³Õ¡Ö€Õ¸Ö‚Õ¥Õ¬Õ«Ö„ Õ¿Õ¸Ö‚Ö€Ö„Õ« Õ´Õ¨ փոխարէն իրմէ ÕºÕ¡Õ·Õ¿ÕºÕ¡Õ¶Õ¸Ö‚Õ©Õ«Ö‚Õ¶ Õ¯Õ¨ Õ­Õ¶Õ¤Ö€Õ§: Ô±Õ¢Ö€Õ¡Õ°Õ¡Õ´, Õ«Õ½Õ¬Õ¡Õ´Õ« Õ°Õ«Õ´Õ¶Õ¡Õ¤Õ«Ö€Õ§Õ¶ Õ°Õ¡ÕµÕ¥Ö€Õ¸Ö‚ Õ¯Õ¥Õ¡Õ¶Ö„Õ¨, Õ£Õ¸ÕµÖ„Õ¨, Õ¡ÕºÖ€Õ¥Õ¬Õ¡Õ¯Õ¥Ö€ÕºÕ¨ Õ¸Ö‚ պաշտամունքը երաշխաւորող Õ¥Ö‚ ÔµÖ€Õ¸Ö‚Õ½Õ¡Õ²Õ¥Õ´Õ« Հայոց Եկեղեցիի Õ«Ö€Õ¡Ö‚Õ¸Ö‚Õ¶Ö„Õ¶Õ¥Ö€Õ¨ Õ°Õ¡Õ½Õ¿Õ¡Õ¿Õ¸Õ² Õ°Ö€Õ¸Õ¾Õ¡Ö€Õ¿Õ¡Õ¯ Õ´Õ¨ Õ±Õ¥Õ¼Ö„ Õ¢Õ¥Ö€Õ¥Õ¬ Õ¯Õ¨ ÕµÕ¡Õ»Õ¸Õ²Õ«:

Մուհամմէտի այս հրովարտակէն վերջ, խումբ մը հայեր ընդունելով իսլամը, կը հանդիսանան պատմութեան մէջ առաջին իսլամացած հայերը: Աւելի վերջ, թէ՛ Օմար եւ թէ Ալի խալիֆաները, թէ՛ ալ քանի մը իսլամ իշխանաւորներ նման հրովարտակներ տուած են, բայց դժբախտաբար ժամանակի ընթացքին այս հրովարտակները եւ անոնց բովանդակութիւնը մոռացութեան մատնուեցան:

Հայերու իսլամացման գործընթացը Է. դարէն, արաբական արշաւանքներու շրջանէն կը սկսի: Հայաստանը նուաճելէ վերադարձող արաբական զօրքերը, իրենց հետ բազմաթիւ երկսեռ մանուկ եւ երիտասարդ հայ գերիներ ալ կը տանէին իբրեւ աւար: Այս մանուկ եւ երիտասարդները ապրելու համար պարտաւոր էին իսլամանալու: Ասոնցմէ ոմանք ժամանակի ընթացքին արաբական աշխարհի մէջ շատ կարեւոր դիրքերու հասան:

Պատմութեան ընթացքին, բռնի կրօնափոխութեան ենթարկուած հայութեան որոշ խումբեր քրիստոնէութենէ հեռանալով, ժամանակի ընթացքին հեռացած են նաև քրիստոնեայ իրենց ցեղակիցներէն, կորսնցնելով նաեւ իրենց լեզուն եւ կենցաղը։ Ասոր գլխաւոր պատճառը այն է որ, ինչպէս անցեալի մէջ, այնպէս ալ շատ յաճախ մեր օրերուն, կրօնական պատկանելութիւնը շատ աւելի ծանր կշռած է քան էթնիկ պատկանելութիւնը: Քրիստոնէութիւնը հայերու համար ոչ միայն կրօնք, այլեւ աշխարհահայեացք, ազգային գոյութեան հիմք եղած է։ Այդ պատճառով ալ հաւատափոխութիւնը նաեւ ազգութիւնը փոխել, դաւաճանութիւն կը նշանակէր եւ կրօնափոխ հայը ալ՛ հայ չէր համարուէր:

Այսօր պատմական եւ մարդաբանական ուսումնասիրութիւնները ցոյց կու տան, որ Թուրքիոյ ներկայ բնակչութեան կարեւոր մէկ մասը, պատմութեան ընթացքին բռնի կամ կամաւոր իսլամացուած, թրքացուած կամ քրտացուած ժողովուրդներու սերունդներէ կը բաղկանայ: Ասոնց մեծամասնութիւնը ժամանակի ընթացքին իրենց իրական արմատներուն հետ կապերը կորսնցնելով, իրենք զիրենք թրքական շրջաններու մէջ թուրք, իսկ քրտական շրջաններու մէջ ալ քիւրտ կը համարեն: Իսլամացուած հայերու պարագան ալ այս ընդհանուր շրջագծին մաս կը կազմէ:

Ô±ÕµÕ½ Õ¶Õ«Ö‚Õ©Õ¨ Õ¢Õ¡Ö‚Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ ÕªÕ¡Õ´Õ¡Õ¶Õ¡Õ¯ Õ©Õ§Õ› Õ°Õ¡ÕµÕ¥Ö€Õ¸Ö‚, Õ©Õ§Õ› Õ¡Õ¬ թուրքիացիներու Õ°Õ¡Õ´Õ¡Ö€ Õ©Õ¡ÕºÕ¸Ö‚ Õ´Õ¨ Õ¥Õ²Õ¡Ö‚: ÔµÖ€Õ¯Õ¸Ö‚ Õ¯Õ¸Õ²Õ´Õ¥Ö€Õ¶ Õ¡Õ¬ տարբեր պատճառներով նախընտրեցին Õ¬Õ¸Ö‚Õ¼ մնալ : Õ€Õ¡ÕµÕ¥Ö€Õ¨, Õ„Õ¥Õ® ÔµÕ²Õ¥Õ¼Õ¶Õ« ընթացքին Õ¢Õ¼Õ¶Õ« իսլամացուած իրենց ազգակիցներուն մասին երկար ÕªÕ¡Õ´Õ¡Õ¶Õ¡Õ¯ չուզեցին Õ­Ö…Õ½Õ«Õ¬, Õ¸Ö€Õ¸Õ¾Õ°Õ¥Õ¿Õ¥Ö‚ Õ«Ö€Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶Õ¸Ö‚Õ©Õ«Ö‚Õ¶Õ¨ իրենց Õ´Õ«Õ¿Ö„Õ«Õ¶ Õ´Õ§Õ»Õ« “;Õ€Õ¡ÕµÕ¨ Õ´Õ«Õ¡ÕµÕ¶ Ö„Ö€Õ«Õ½Õ¿Õ¸Õ¶Õ¥Õ¡Õµ Õ¯Õ¨Õ¬Õ¬Õ¡Õµ:” կարծրատիպին Õ¹Õ§Ö€ Õ°Õ¡Õ´Õ¡ÕºÕ¡Õ¿Õ¡Õ½Õ­Õ¡Õ¶Õ§Ö€: Õ†Õ¸ÕµÕ¶Õ«Õ½Õ¯ Õ´Õ¿Õ¡Õ®Õ¸Õ²Õ¶Õ¥Ö€ Õ¥Õ²Õ¡Ö‚ Õ©Õ§, իսլամացուած Õ°Õ¡ÕµÕ¥Ö€Õ¸Ö‚ Õ¶Õ«Ö‚Õ©Õ¨ Õ¡Ö€Õ®Õ¡Ö€Õ®Õ¥Õ¬Õ¨ Մեծ Եղեռնի Õ¶Õ¡Õ°Õ¡Õ¿Õ¡Õ¯Õ¶Õ¥Ö€Õ¸Ö‚Õ¶ Õ¡Ö€ÕªÕ§Ö„Õ¨ Õ¯Õ¨ նուազեցնէ: Ô»Õ½Õ¯ Թուրքիացիներն Õ¡Õ¬, Õ¡ÕµÕ½ Õ¶Õ«Ö‚Õ©Õ«Õ¶ Õ´Õ¡Õ½Õ«Õ¶ չուզեցին Õ­Ö…Õ½Õ«Õ¬, որովհետեւ եթէ Õ¶Õ«Ö‚Õ©Õ¨ բացուէր, Õ¡Õ¯Õ¡Õ´Õ¡Õµ ÕºÕ«Õ¿Õ« Õ¯Õ¡ÕºÕ¸Ö‚Õ§Ö€ Õ¯Õ¡Õ¿Õ¡Ö€Õ¸Ö‚Õ¡Õ® յանցագործութեան Õ¸Ö‚ ցեղասպանութեան:

Ուշագրաւ է թէ, դարեր առաջ իրենց արմատներէն բռնի հեռացուած հայութեան մասին բազմաթիւ վկայութիւններ ու աշխատանքներ կան, սակայն Մեծ Եղեռնի ընթացքին, բռնի իսլամացուած հայութեան նիւթը, դեռ վերջին տարիներուն է որ սկսաւ արծարծուիլ:

Դարերու ընթացքին, Հայկական լեռնաշխարհ ներխուժած նուաճողները, երկրին տիրելու համար, հայերը եւ տեղացի այլ բնիկ ժողովուրդները ձուլելու քաղաքականութիւն որդեգրեցին: Ասոր իրագործման հիմնական մեթոդներէն մէկն ալ բռնի կրօնափոխութիւնը կամ դաւանափոխութիւնն էր:

Տարածաշրջանի մէջ թրքական պետութիւններ կազմուելէ վերջ ալ, ոչ մահմետական բնակչութիւնը դեռ մեծամասնութիւն էր: Իսկ նուաճողները իսլամադաւան մեծամասնութիւն մը կազմել կ'ուզէին: Ասոր համար բնիկ ժողովուրդներու բռնի իսլամացումը առաջնակարգ քաղաքականութիւն դարձաւ :

Հայերու բռնի կրօնափոխութիւնը, յատկապէս տարբեր կոտորածներու ժամանակ լայն թափ ստացաւ. ու Մեծ Եղեռնի ժամանակ իր գագաթնակէտին հասաւ: Ճիշտ ջարդերու ամենաբուռն շրջանին, հայերը խումբերով կամ գիւղերով, նամակ- խնդրագրեր գրեցին “կամաւոր” կերպով իսլամ ընդունելու համար:

ԻՍԼԱՄԱՑՈՒՄԻ ՄԻՋՈՑՆԵՐ

Եկուորները երկրին տիրելու եւ տեղացիները իսլամացնելու համար հետեւեալ միջոցներու դիմած են.

Ա. Հայկական նախարարական համակարգի վերացում (այսպիսով, տեղացի հայերը առանց ղեկավարի կը մնային):

Բ. Հայ զանգուածներու բռնի կամ կամաւոր արտագաղթ (այսպիսով, թէ՛ տեղացի հայերու թիւը եւ ուժը կը պակսէր, թէ՛ ալ իսլամական նոր միջավայր արտագաղթած հայերը բռնի իսլամացնելը աւելի դիւրին կ՛ըլլար):

Գ. Հայերու գիւղերուն եւ քաղաքներուն մէջ իսլամ բնակչութիւն տեղաւորել (այսպիսով, հայկական բնակավայրերը կը կորսնցնէին բնակչութեան միատարրութիւնը):

Դ. Հայ բնակչութեան բռնի իսլամացում (տեղւոյն վրայ բնակեցուած իսլամ բնակչութիւնն ալ այս գործընթացին կ՛օգնէր):

Ե. Իսլամ չեղող բնակչութեան զինուորական ուժի օգտագործում (Իսլամ չեղող բնակչութեան մէջ կատարուող բռնի մանկահաւաքի եւ բռնի իսլամացման միջոցով յատուկ բանակներ կը կազմուէին: Ենիչերիներուն մաս կազմող հայերու մէջ շատ բարձր պաշտօններու հասնողներ ալ եղած են):

Զ. Պետութեան վճարուող շատ բարձր հարկեր: Դրացի մահմետական ժողովուրդներու կատարած թալաններու եւ առեւանգումներու անպատիժ մնալը (Օսմանեան կայսրութեան մէջ մահմետական չեղող ժողովուրդները, մահմետականներու բաղդատմամբ, պետութեան շատ աւելի բարձր հարկեր կը վճարէին: Ասոր վրայ կ՛աւելնար նաեւ դրացի իսլամ ցեղախումբերու կատարած թալաններն ու առեւանգումները: Իսլամութիւնը ընդունիլը այս ծանր վիճակէն ազատելու ճամբայ մըն էր):

Է. Դարերու երկայնքին, բայց մանաւանդ Մեծ Եղեռնի ընթացքին հայ կիներու եւ աղջիկներու առեւանգում, մահմետականներու հետ պարտադրեալ ամուսնութիւն, սեռային ստրուկութիւն:

Ը. Դարերու երկայնքին, բայց մանաւանդ Մեծ Եղեռնի ընթացքին մահմետականներու կողմէ հայ երեխաներու բռնի առեւանգում, որդեգրում (Շատ անգամ իբր ստրուկ գործածելու համար):

Ô¹. Ô´Õ¡Ö€Õ¥Ö€Õ¸Ö‚ Õ¥Ö€Õ¯Õ¡ÕµÕ¶Ö„Õ«Õ¶, բայց Õ´Õ¡Õ¶Õ¡Ö‚Õ¡Õ¶Õ¤ Õ„Õ¥Õ® ÔµÕ²Õ¥Õ¼Õ¶Õ« ընթացքին Õ½Õ¿Ö€Õ¯Õ¡Õ¾Õ¡Õ³Õ¡Õ¼Õ¸Ö‚Õ©Õ«Ö‚Õ¶: (Õ•Õ½Õ´Õ¡Õ¶Õ¥Õ¡Õ¶ Õ¯Õ¡ÕµÕ½Ö€Õ¸Ö‚Õ©Õ«Ö‚Õ¶Õ¨ հարուստ էր Õ½Õ¿Ö€Õ¯Õ¡Õ¾Õ¡Õ³Õ¡Õ¼Õ¸Ö‚Õ©Õ¥Õ¡Õ¶ Õ¡Ö‚Õ¡Õ¶Õ¤Õ¸ÕµÕ©Õ¶Õ¥Ö€Õ¸Õ¾: Ô¹Õ§Õ¥Ö‚ 1909-Õ«Õ¶ Õ½Õ¿Ö€Õ¯Õ¡Õ¾Õ¡Õ³Õ¡Õ¼Õ¸Ö‚Õ©Õ«Ö‚Õ¶Õ¨ ÕºÕ¡Õ·Õ¿Ö…Õ¶Õ¡ÕºÕ§Õ½ արգիլուեցաւ, բայց բազմաթիւ են ÖƒÕ¡Õ½Õ¿Õ¥Ö€Õ¨, Õ¸Ö€ Õ¡Ö„Õ½Õ¸Ö€Õ« Õ³Õ¡Õ¶Õ¡ÕºÕ¡Ö€Õ°Õ«Õ¶ Õ¿Õ¡Ö€Õ¡Õ£Õ«Ö€ Õ°Õ¡ÕµÕ¥Ö€Õ¸Ö‚Õ¶ ուղեկցող ÕºÕ¡Õ¿Õ¡Õ½Õ­Õ¡Õ¶Õ¡Õ¿Õ¸Ö‚Õ¶Õ¥Ö€Õ¨, Õ¸Õ½Õ¿Õ«Õ¯Õ¡Õ¶Õ¶Õ¥Ö€Õ¨, որպէս ստրուկներ Õ¯Õ¨ Õ¾Õ¡Õ³Õ¡Õ¼Õ§Õ«Õ¶ Õ°Õ¡Õµ Õ¯Õ«Õ¶Õ¥Ö€Õ¨ Õ¥Ö‚ Õ¥Ö€Õ¥Õ­Õ¡Õ¶Õ¥Ö€Õ¨, Õ¸Ö€Õ¸Õ¶Ö„ Õ¥Ö‚Õ½, Õ¢Õ¼Õ¶Õ« իսլամացման Õ¯’Õ¥Õ¶Õ©Õ¡Ö€Õ¯Õ¸Ö‚Õ§Õ«Õ¶:)

Իսլամացուած եւ գաղտնի հայերը միատարր զանգուած մը չեն: Ամէնքը իրարու չեն նմանիր: Անոնց մէջ կան շերտաւորումներ, եւ ամէն մէկ շերտի հետ յարաբերելու ռազմավարութիւնը միւսներէն տարբեր պէտք է ըլլայ:

Գաղտնի հայերը գիտեն, թէ հայ են եւ իրենց կրօնը քրիստոնէութիւնն է: Յամենայն դէպս իրենց ապրած այդ վտանգաւոր միջավայրին մէջ գոյատեւելու համար մահմետականի պէս կ՛ապրին: Վերջին տարիներուն իրենց իրական ինքնութեան եւ կրօնին վերադարձնողներուն թիւը օրէ օր կը շատնայ:

Իսլամացուած հայերը գիտեն, թէ իրենք հայերու սերունդներ են, բայց ա՛լ իսլամութիւնը իրենց իրական կրօնը եղած է: Վերջերս շատեր իրենց հայկական ինքնութիւնը բացայայտել սկսան:

Կան նաեւ շատ աւելի հինէն իսլամացուած հայերու սերունդներ: Ասոնք կարելի չէ հայ համարել: Ասոնք թուրք, քիւրտ, արաբ կամ ուրիշ ազգերէ մահմետականներ են, որոնց ընտանեկան տոհմածառին մէջ տեղ մը հայկական ծագում մը կայ: Ժամանակի ընթացքին հայութեան հետ գրեթէ բոլոր կապերը կորսնցուցած են եւ շատ անգամ լուր իսկ չունին, թէ հեռաւոր հայկական արմատներ ունին: Այս խումբին թիւը շատ բարձր է: Ասոնց մէջ կայ նաեւ փոքրամասնութիւն մը, որ լուր ունի իր հայկական արմատներէն, բայց ինքզինք հայ չի զգար:

Õ„Õ¥Õ® ÔµÕ²Õ¥Õ¼Õ¶Õ« Õ¿Õ¡Ö€Õ«Õ¶Õ¥Ö€Õ¸Ö‚Õ¶, Õ¥Ö€Õ¢Õ¥Õ´Õ¶ Õ¯Ö€Ö…Õ¶Õ¡ÖƒÕ¸Õ­Õ¸Ö‚Õ©Õ«Ö‚Õ¶Õ¶ Õ¡Õ¶Õ£Õ¡Õ´ ÕµÕ½Õ¿Õ¡Õ¯ Õ¥Ö€Õ¡Õ·Õ­Õ«Ö„ Õ¹Õ§Ö€ Õ¸Õ²Õ» Õ´Õ¶Õ¡Õ¬Õ¸Ö‚ Õ°Õ¡Õ´Õ¡Ö€: