Kilittaşı Ermeniler

Asuman BAYRAK
Bianet

“Kilittaşı türler” doğal çevresinde, sayılarına nazaran daha önemli etkide bulunanlara verilen addır. Bulunduğu sistemde, bir kemerin kilittaşının görevine benzer bir rol oynar. Kilittaşı, kemer içindeki diğer taşlardan daha az basınç altında olsa bile, o olmadan kemer çöker. Benzer şekilde bir ekosistemin içinden kilittaşı tür çekilirse, çok dramatik değişiklikler yaşanır. İnsan topluluklarında ise entelektüellerin bir açıdan kilittaşı rolü üstlendiği söylenebilir.

Nesim Ovadya Ä°zrail’in “24 Nisan 1915 – Ä°stanbul, Çankırı, AyaÅŸ, Ankara” kitabını okurken aklıma gelen ilk kavram kilittaşı oldu. Kitap öldürülen Ermeni aydınlarını anlatıyordu. ÇoÄŸunun adını daha önce duymamıştım.

İnsan tanımadığı, hakkında bilgi sahibi olmadığı kişilerle duygusal bağ kuramıyor. Adını sanını bilmediği, boyunu posunu, sohbetini kahkahasını hayal etmenin mümkün olmadığı, salt rakamlardan ibaret olan insanlar hakkında fazla düşünmüyor. On kişi, yüz kişi, beş bin kişi diyorlar ya, hatta milyonlar telaffuz ediliyor. Okuyup geçiyoruz. Onlar ölmüşse, öldürülmüşse bir ihtimal üzülüyor, ama o kadarla kalıp daha ileri gidemiyor, en iyi ihtimalle belki durup sayıları düşünüyoruz.

Ölenlerin yaÅŸamlarına dair ipucu yoksa bizi fazla meÅŸgul etmiyor, edemiyor; çünkü rakamlar kiÅŸisel özellikleri yok sayıyor. Bir doktorun, öğretmenin, sanatçının hayat içindeki yerlerinin üzeri örtülerek hiçleÅŸtirilmiÅŸ oluyor. Bu arada tarihçiler sayı pazarlığı yapıyor. Nesim Ovadya Ä°zrail’in “24 Nisan 1915” kitabı ise engelleri ortadan kaldırıyor ve o tarihte tutuklanan, sürülen sonra da öldürülen insanları okurla tanıştırıyor.

Ölenlerin fotoğrafları var kitapta. Onlarla göz göze geliyorsunuz. Kimi dedenizin asker arkadaşına benziyor, kimi karşı komşunuzun eski fotoğraflarındaki bir yakınına. Hepsi bizden. Aramızdan çekilip çıkarılmış, ötekileştirilmiş Ermeniler. Sessiz sayfalarda bir çığlık saklı. Üslup çok sakin, ama yaşananlar çok acı. Acı demek yetersiz. Yetmiş yaşını geçmiş, ak sakallı bir rahibin ağır kış koşullarında yürürken karın içine düştüğü zaman yanındakilere bırakın da öleyim diye yalvarması (s.557) tek kelimeyle nasıl tarif edilebilir ki?

Osmanlı döneminde Ermenilere yönelik kitlesel katliamlardan ilki; Sultan Hamid’in emriyle kurulan Hamidiye Alayları tarafından gerçekleştirilen 1894-96 olaylarıydı. 1908 Meşrutiyeti sonrası gerçekleşen 1909 Adana Katliamı ile devam etti. 24 Nisan 1915 tarihinde ise Ermeni aydınlarının katledilmek üzere tutuklanması ve bunu takiben zorla yapılan sistemli sürgün ve katliamlarla Anadolu Ermenisizleştirildi.

Ä°ttihat ve Terakki’nin, devleti yeniden organize ederken, Balkanlarda yaÅŸadığı felaketten çıkardığı ders, sorunları çözmek deÄŸil, sorunlu gördüğü Osmanlı vatandaÅŸlarını yani Rumları ve Ermenileri topraklarından sürmek olmuÅŸtu.

Bu süreçte binlerce ev, iş yeri, okul, kilise ve manastır talan edilip Anadolu’nun Hıristiyan halkları planlı ve sistematik bir sürgünle yok edildi veya köklerinin bulunduğu topraklardan koparılıp atıldı. Ermeni Soykırımı, günümüz Türkiye burjuvazisinin sermaye birikiminin ana kaynaklarından birini oluşturup Ermenilerden kalan mallar, kurulacak olan ulus devletin sermayesini oluşturdu.

Sermayenin Türkleştirilmesi politikası Cumhuriyet tarihi boyunca 1936 Beyannamesi, Varlık Vergisi, 6-7 Eylül derken ‘Vakıflar Kanunu’ gibi uygulamalarla devam etti, ediyor.

Özür dilenmediği sürece

Hrant daha dün katledildi. Hala bir sorun çıkınca ‘Ermeni, Rum lobileri’ suçlu ilan ediliyor. Ermeni, Rum sözcükleri küfür gibi kullanılabiliyor. 24 Nisan 1915 öncesinde ve sonrasında uygulanan yöntemlerden vazgeçilmiyor. “Ermeni meselesi” de Türkiye Cumhuriyeti’nin kilittaşı haline gelmiÅŸ durumda. Soykırım, kıyım, katliam ya da ne derseniz deyin artık, toplu ölümler kabul edilmediÄŸi ve özür dilenmediÄŸi sürece Türkiye doÄŸru dürüst bir adım atamaz, sorunlarını çözemez.

Ä°spanya’daki baskılardan kaçarak Osmanlı Ä°mparatorluÄŸuna sığınan Sefarad Yahudilerinin torunlarından olan yazar Nesim Ovadya Ä°zrail ilk kitabı “1915 Bir Ölüm YolculuÄŸu Krikor Zohrab”da, ömrünü bu topraklarda hukukun yerleÅŸmesine adamış, milletvekili kimliÄŸi taşıyan hukuk fakültesi hocası, ünlü avukat ve edebiyatçı Krikor Zohrab’ı ele almıştı.

Ä°kinci kitabı “24 Nisan 1915 Ä°stanbul, Çankırı, AyaÅŸ, Ankara”da Zohrab’ın arkadaÅŸlarının, yani o dönemin entelektüellerinin, bir gecede nasıl toplanıp nerelere götürüldükleri, neler yaÅŸadıklarını anlatıyor. Din adamı, besteci, koro ÅŸefi, ÅŸarkıcı, etnomüzikolog, müzik pedagogu Gomidas Vartabed; tiyatro yönetmeni, oyun yazarı, oyuncu Yervant Tolayan; doktor, tıp tarihçisi, araÅŸtırmacı yazar Vahram Torkomyan; uzman psikolog doktor Haçig Bogosyan; gazeteci, tarihçi, yazar Aram Andonyan; doktor, ÅŸair, yazar Rupen Sevag ve daha nice deÄŸerli insanın yaÅŸadıkları, tanıklar, hatıratlar, belgeler eÅŸliÄŸinde gözler önüne seriliyor. Bir zamanlar bu topraklarda yaÅŸayan insanların acılarını hissediyorsunuz.

24 Nisan 1915 gecesi yapılan operasyonun boyutunu anlamak için yazar şöyle bir karşılaÅŸtırma yapıyor; “1915 yılında 900.000 nüfuslu bir ÅŸehir olan Ä°stanbul, bugün 13 milyon olduÄŸuna göre, bir gecede tutuklanan 200 kiÅŸi, bugünün rakamlarıyla yaklaşık 2.900 kiÅŸiye tekabül etmektedir.” Yazarın dediÄŸi gibi mekanik bir bakış gibi görülse de sadece Ä°stanbul’da üç bine yakın entelektüelin bir gecede alınıp götürüldüğünü düşünün. Olayın vahameti ortaya çıkar.

Kitap önsöz ve giriÅŸten sonra iki bölümden oluÅŸuyor. Birinci bölüm ’24 Nisan 1915’e giden yol’la baÅŸlayıp 24 Nisan gecesiyle devam ediyor ve bir ölüm kalım bilançosu çıkarılıyor. Ä°kinci bölüm ise 24 Nisan 1915 ve sonrasında tutuklanıp Ä°stanbul’dan Çankırı ve AyaÅŸ’a götürülen Ermeni aydınları hakkında. 250 kiÅŸi tek tek ele alınıyor. Bazılarının fotoÄŸrafları var. O fotoÄŸraflar artık gözümüzün önünden gitmeyecek.

Kimi Osmanlı Meclisinde mebus, kimi gazeteci, çoÄŸu yazar, çizer, aralarında tüccar, sarraf, bankerler de var. Okul müdürleri, hastane baÅŸhekimleri… “Osmanlı memleketinde unsurlar arasında hakiki bir kardeÅŸlik ve uyumun tesisi ve saÄŸlamlaÅŸtırılması için elimizden geldiÄŸi kadar çalışıp bundan hiç vazgeçmeyeceÄŸiz” (s.269) diyenler, kendisiyle birlikte çok sayıda Ermeni aydının aynı gece tutuklandığını öğrenince “Bunu bizim güvenliÄŸimizi saÄŸlamak için mi yaptılar acaba” diyerek açıklamaya çalışanlar… Ä°nsan okuduklarına inanamıyor, ama hepsi belgeli.

Nesim Ovadya Ä°zrail, tutuklananlardan hiçbirinin evinde bir silah bile bulunmadığını vurguluyor. “…hiçbir kayıtta, belgede, araÅŸtırmada, ‘terörist’lerin yanlarında veya evlerinde silah bulunduÄŸuna dair bilgi yok.” (s.15)

Uluslararası derneklerin kurucuları, milletvekilleri, kitap yazan, yayımlayan ya da basanlar, ÅŸairler, müzisyenler… Aklınıza gelebilecek hemen her meslekten insan, kimi kasap önlüğüyle, kimi zabit üniformasıyla alınıp götürülüyor. O gece kapı kapı dolaÅŸan polisin elinde listeler var. AraÅŸtırmacı yazar Taner Akçam, Taraf gazetesindeki bir yazısında, fiÅŸlemelerin MüslümanlaÅŸmış Ermenilere yönelik 1916’da baÅŸladığını yazmıştı. Ä°ÅŸin korkunç yanı, hala süren bir uygulama fiÅŸleme listeleri.

Bu arada yanlışlıkla tutuklananlar da oluyor. Ve çoÄŸu öldürülüyor. 24 Nisan gecesi evlerinden apar topar alınıp götürülenler, ailelerinin yanına geri dönemiyor. Ankara’nın dört bir tarafında, üç ya da altı saat yürüme mesafesindeki ıssız vadiler, ormanlık bölgeler onların acımasızca katledildiÄŸi yerler.

Çeşitli kaynaklara dayanarak, 24 Nisan 1915’te tutuklananların akıbetinin ne olduğuna dair iz süren yazar, bu insanların isimlerini, yaş ve mesleklerini, hangi koşullarda hayatta kaldıklarını veya nasıl öldürüldüklerini anlatıyor.

Kitap ‘soykırım vardır, yoktur’ tartışmasına girmeden, edebi kaygılarla roman havası da yaratmadan gerçekleri açığa çıkarmak amacıyla kaleme alınmış. 24 Nisan 1915’in yüzüncü yılı yaklaşırken biraz durup düşünmemizi saÄŸlıyor. Åžimdiye dek rakamlardan ibaret olan insanları bizimle tanıştırıyor. Onca insan alınıp götürülürken sesini çıkarmayan, doÄŸru dürüst tepki göstermeyen, hatta sahipsiz kalan malların üzerine konan ve bunca yıl bu konuyu konuÅŸmayanlara, onların çocuklarına, torunlarına sorumluluklarını hatırlatıyor. Ä°nsan olmanın sorumluluÄŸu, 24 Nisan’da ölenleri anma sorumluluÄŸu… Sadece o fotoÄŸraflar bile çok ÅŸey anlatıyor.

Öldürülenlerin yazıları, ÅŸiirleri, konuÅŸmaları eÅŸlere yazılan mektuplar, yetkililere çekilen telgraflar insanın ruhuna dokunuyor. Her isimle baÅŸka bir dünyanın kapısı aralanıyor. Anadolu’da Alevilerin tarihini yazan Nazaret DaÄŸavaryan’la tanışmanın ÅŸaÅŸkınlığı geçmeden, 1911’de Kahire’de Othello’yu sahneye koyan Yervant Tolayan’ın ruhban sınıfındaki yozlaÅŸmayı, Ermeni partilerini nasıl eleÅŸtirdiÄŸini öğreniyorsunuz. Gomidas’ın hikayesi belki de en bilineni ve en acısı. Uluslararası bir ismin başına gelenler inanılacak gibi deÄŸil. Siz en iyisi kitabı okuyun, derim.

Hırant için, adalet için…