Թուրքիոյ մէջ Հայոց ցեղասպանութեան յուշակոթող կայ արդէն՝ Քամփ Արմէնն է

Repairfuture.net

Անցեալ շաբաթ հայ համայնքին վերադարձուած Ստամպուլի Թուզլա թաղամասի «Քամփ Արմէն» որբանոցը քանդումէն փրկելու և զայն իր տէրերուն վերադարձնելու համար թրքահայ երիտասարդներու հիմնադրած «Նոր Զարթօնք» հասարակական կազմակերպութիւնը երկար ժամանակ աշխուժ պայքար մը ծաւալած էր: Նոր Զարթօնքի անդամներէն Սայեաթ Թեքիրի հետ կազմակերպութեան գործունէութեան և Քամփ Արմէնի դիմադրութեան ընթացքին թրքական պետութեան վարքագծի ու հայ համայնքի մասին զրուցեցինք:

Քամփ Արմէնի դիմադրութեան 175-երորդ օրէն ետք դրական արդիւնք մը ձեռք բերիք: 1980-ականներուն պետութեան բռնագրաւած ճամբարը վերադարձուեցաւ Հայ աւետարանական եկեղեցւոյ հիմնադրամին: Այսքան ատեն ձգձգուելէ ետք՝ ընտրութիւններէն հինգ օր առաջ այս վերադարձը ինչպէ՞ս կը մեկնաբանէք:

Քամփ Արմէնը՝ դիմադրութեան 175-երորդ օրը՝ խորհրդարանական ընտրութիւններէն հինգ օր առաջ հայ ժողովուրդին վերադարձուեցաւ: 175 օր առաջ յուզմունքով մտած էինք Քամփ Արմէն, այսօր արդէն կը տեսնենք որ դիմադրութիւնը յաջողութեամբ պսակուած է: 175 օր շարունակ Քամփ Արմէնը յիշողութեան վայրի մը վերածուած էր: Այս դիմադրութիւնը բոլորիս յիշեցուց անցեալի մէջ ապրուած անարդարութիւնները: 175 օր շարունակ մեզի միացած թուզլացիներուն, մեր դրացիներուն, Ստամպուլէն դուրս գտնուող քաղաքներէն և աշխարհի տարբեր ծայրերէն մեզի աջակցած մեր բոլոր բարեկամներուն շնորհակալութիւն կը յայտնենք: Մենք այդ զօրակցութիւնը առաջին օրէն զգացինք: Մենք ուժեղ էինք որովհետեւ անոնք մեր ձայնին ձայն աւելցուցին: Մենք անդադար ըսինք, որ առանց սեփականութեան վկայականը ձեռք բերելու պիտի չլքենք Քամփ Արմէնը: Ի վերջոյ, այսօր սեփականութեան վկայականը առինք: Յուսով ենք որ Քամփ Արմէնի նման բռնագրաւուած այլ վայրերն ալ հայ համայնքին կը վերադարձուին:

Քամփ Արմէնի համար ձեր ծաւալած պայքարը ի՞նչ ընթացք ունեցաւ:

Քամփ Արմէնի հողատարածքը 60-ականներուն գնած էր Թուզլայի Հայոց որբանոցը, սակայն 80-ականներուն ան բռնագրաւուեցաւ պետութեան կողմէ: Սեփականութիւնը անվաւեր յայտարարուեցաւ և այն նախկին սեփականտիրոջը վերադարձուեցաւ: Ժամանակին, որբանոցի կարգավիճակ ունենալու պատճառաւ զայն փլելու թոյլատւութիւն չէին կրցած ստանալ, սակայն այս տարի կրցան առնել:

Ամէն տարի, ապրիլի վերջին կիրակի օրը ճամբարի նախկին սաները փիքնիք մը կը կազմակերպեն: Այս տարի, փիքնիքէն առաջ քանդելու որոշման լուրը առինք: Փիքնիք երթալով՝ մարդոց հետ խօսելով որոշեցինք Նոր Զարթօնքի անունէն քանդումին դէմ դիմադրութիւն կազմակերպել: Դիմադրութեան լուրը տարածուելուն պէս փլելու գործողութիւնը արագացուցին: Վեց մեթր երկարութեամբ պուլտոզերներ բերին: Սկիզբը HDK-ի (Ժողովուրդներու դեմոկրատական քոնկրէս) անդամները, ապա մենք և շատ ուրիշ գիտակից մարդիկ բոլորս միասին հոն գացինք: Քանդումին առաջքն առինք և այդ օրուընէ իսկ դիմադրութիւն ձեռնարկեցինք: Ինչ որ Կեզիի ժամանակ և անկէ առաջուան դիմադրութիւններէն ու գործադուլներէն սորված էինք, այնտեղ կիրառեցինք: Քոմիւն մը ստեղծեցինք և միասնական դիմադրութիւն կազմակերպեցինք:

Դիմադրութիւնը շարունակեցինք մինչեւ սեփականութեան իրաւունքի վերադարձը: Այդ առթիւ երեք մամլոյ ասուլիս և երկու քայլերթ կազմակերպեցինք: Կառավարութեան, Ստամպուլի քաղաքապետի, Թուզլայի քաղաքապետի և իրաւապաշտպաններու հետ հանդիպումներ ունեցանք:

Õ…Õ¸Ö‚Õ¶Õ«Õ½ 7-Õ« Õ¨Õ¶Õ¿Ö€Õ¸Ö‚Õ©Õ«Ö‚Õ¶Õ¶Õ¥Ö€Õ§Õ¶ Õ¡Õ¼Õ¡Õ» Õ¡Õ¬ Õ³Õ¡Õ´Õ¢Õ¡Ö€Õ¨ Õ¾Õ¥Ö€Õ¡Õ¤Õ¡Ö€Õ±Õ¶Õ¥Õ¬Õ¸Ö‚ Õ´Õ¡Õ½Õ«Õ¶ ÕµÕ¡ÕµÕ¿Õ¡Ö€Õ¡Ö€Õ¸Ö‚Õ©Õ«Ö‚Õ¶Õ¶Õ¥Ö€ Õ¥Õ²Õ¡Õ® Õ§Õ«Õ¶, Õ¡ÕµÕ¤ÕºÕ§ÕžÕ½ Õ¹Õ§:

Դժբախտաբար AKP-ի (Արդարութիւն և Զարգացում կուսակցութիւն) և այդ ժամանակ պատգամաւորական թեկնածու Մարգար Եսայեանի կողմէ ձայն հաւաքելու համար այն օգտագործուեցաւ: Սակայն յաջողութիւն չունեցան: Միակ բանը, որ կրցան յաջողիլ՝ համայնքէն ներս տպաւորութիւն ստեղծեցին որ «ճամբարը կը վերադարձուէր»: Իրապէս, այդ պատճառաւ դիմադրութիւնը քիչ մը մարեցաւ, բայց մեր պայքարը չդադրեցաւ և շարունակեցաւ մինչեւ սեփականութեան վերադարձը:

Սեփականատէր հանդիսացող ընկերութիւնը այս հարցին մէջ որեւէ դեր ունեցա՞ւ:

Այս հարցը ընկերութեան հետ կապ չունի: Ընկերութիւնը կամ անոր տէրը մտադրութիւն չունէր Քամփ Արմէնը վերադարձնելու՝ առանց կալուածի համար վճարած գումարը ետ առնելու կամ անոր փոխարէն ուրիշ հողատարածք մը ստանալու: Պայմանագիրը արդէն այդպէս կնքուած էր, պարզապէս օրինական ուղիները կը փնտռուէին:

Այս հարցին մէջ ովքե՞ր ձեզի աջակցեցան, ովքեր չաջակցեցան:

Կրնամ ըսել, որ միւս հայկական հիմնարկներէն աւելի մեծ աջակցութիւն կ՛ակնկալէինք: Պատրիարքարանէն որեւէ աջակցութիւն չեկաւ: Միւս կողմէն՝ հայ ժողովուրդը մեծ աջակցութիւն ցուցաբերեց: Թուզլացի մեր հարեւանները նոյնպէս շատ օգնեցին: Պատրաստած պէօրեկներուն կէսը մեզի կը բերէին: Առաջին օրերուն, մարդիկ իրենց հոսանքէն մեզի բաժին հանեցին՝ համերաշխութեան անհաւատալի օրինակ մըն էր: Թուզլացիներուն ըրածը անգնահատելի էր: Եթէ անոնք մեզի սատար չըլլային, դիմադրութիւնը չէինք կրնար շարունակել:

Ուրիշ ի՞նչ շրջանակներէն օգնութիւն ստացաք՝ հասարակական կազմակերպութիւններէն կամ ալ կուսակցութիւններէն:

CHP-էն (Ժողովրդա-հանրապետական կուսակցութիւն) և HDP-էն (Ժողովուրդներու դեմոկրատական կուսակցութիւն) լուրջ աջակցութիւն եկաւ, կրնամ ըսել որ CHP-ի ու HDP-ի երեսփոխանները այս խնդրին շատ կարեւորութիւն տուին: Անոնք մեզի մեծապէս օժանդակեցին թէ՛ իրենց ելոյթներով և թէ՛ իրենց ձեռնարկումներով: Բացի այդ, տարբեր երկիրներէ և տարբեր դաւանանքներէ մարդիկ մեզ զօրակցելու եկան, ուտելիք ղրկեցին: Սա շատ կարեւոր է, եթէ այդ ամէնը չըլլար, այս դիմադրութիւնը ամբողջ հինգ ամիս շարունակ չէինք կրնար պահպանել:

Ô¿Õ¡Ö€Õ®Õ¥Õ´ Õ”Õ¡Õ´Öƒ Ô±Ö€Õ´Õ§Õ¶Õ« Õ¤Õ«Õ´Õ¡Õ¤Ö€Õ¸Ö‚Õ©Õ¥Õ¡Õ¶ Õ¤Õ§Õ´ ÕµÕ¡Ö€Õ±Õ¡Õ¯Õ¸Ö‚Õ´Õ¶Õ¥Ö€ Õ¡Õ¬ Õ¥Õ²Õ¡Õ¶:

Այո, դիմադրութեան 100-երորդ և 121-երորդ օրերուն երկու յարձակումներ տեղի ունեցան: Կը կարծեմ որ անոնք արմատական աջ, ֆաշական խումբերու կողմէ եղան: Յատկապէս այն պատճառաւ որ ընտրութիւններէն յետոյ երկրէն ներս մթնոլորտը փոխուած էր, ազգայնականութիւնն ու ցեղապաշտութիւնը շատցած՝ Քամփ Արմէնն ալ թիրախ դարձաւ: Բայց մենք այնտեղ կրցանք ցուցաբերել իմաստութիւն, համարձակ դիմադրութիւն և պատշաճ պաշտպանութիւն, ու շատ մեծ վնաս չկրեցինք:

Ô±ÕµÕ¤ ÕµÕ¡Ö€Õ±Õ¡Õ¯Õ¸Ö‚Õ´Õ¶Õ¥Ö€Õ¸Ö‚Õ¶ Õ°Õ¡Õ´Õ¡Ö€ ÕºÕ¥Õ¿Õ¸Ö‚Õ©Õ«Ö‚Õ¶Õ¨ ÕºÕ¡Õ¿Õ¡Õ½Õ­Õ¡Õ¶Õ¿Ö‚Õ¸Ö‚Õ©Õ«Ö‚Õ¶ Õ¯Õ¨ Õ¯Ö€Õ§Õž:

Õ€Õ¡Ö€Õ¯Õ¡Ö‚ Õ´Õ¥Õ¦ Õ¹ÕºÕ¡Õ·Õ¿ÕºÕ¡Õ¶Õ¥Õ¬Õ¸Ö‚ Õ¿Õ¥Õ½Õ¡Õ¯Õ§Õ¿Õ§Õ¶ ÕºÕ¥Õ¿Õ¸Ö‚Õ©Õ«Ö‚Õ¶Õ¨ Õ¡ÕµÕ½Õ¿Õ¥Õ² ÕºÕ¡Õ¿Õ¡Õ½Õ­Õ¡Õ¶Õ¡Õ¿Õ¸Ö‚ Õ§: ÕŠÕ§Õ¿Ö„ Õ§ Õ·Õ¥Õ·Õ¿Õ¥Õ¬ Õ¡ÕµÕ¤:

Քամփ Արմէնի պետութեան կողմէ բռնագրաւումը, այնուհետեւ վաճառքը, փլելու փորձերը, հակազդեցութենէն յետոյ վերադարձնելու մասին խօսակցութիւնները, ապա ձգձգումը… Այս ամէնը Թուրքիոյ մասին ի՞նչ կ՛ըսեն ձեր կարծիքով:

Õ„Õ¥Õ¶Ö„ Õ¡Õ¼Õ¡Õ»Õ«Õ¶ Ö…Ö€Õ§Õ¶ Õ½Õ¡ Õ¯Õ›Õ¨Õ½Õ¥Õ¶Ö„. ÔµÖ€Õ¢ ցեղասպանութեան Õ°Õ¡Ö€Õ«Ö‚Ö€Õ¡Õ´Õ¥Õ¡Õ¯Õ« Õ´Õ¡Õ½Õ«Õ¶ Õ¯Õ¨ Õ­Ö…Õ½Õ«Õ¶Ö„, Õ¡Õ¶Õ¸Ö€ Õ­Õ¸Ö€Õ°Ö€Õ¤Õ¡Õ¶Õ«Õ·Õ¥Ö€Õ¸Ö‚Õ¶ Õ´Õ¡Õ½Õ«Õ¶ Õ¡Õ¬ Õ¯Õ¨ Õ­Ö…Õ½Õ«Õ¶Ö„: ÔµÕ©Õ§ Ô¹Õ¸Ö‚Ö€Ö„Õ«Õ¸Õµ Õ´Õ§Õ» Õ¯’Õ¸Ö‚Õ¦Õ¥Õ½ Հայոց ցեղասպանութեան ÕµÕ¸Ö‚Õ·Õ¡Õ¯Õ¸Õ©Õ¸Õ² Õ´Õ¨ կառուցել, Õ¯Õ¡Ö€Õ«Ö„ Õ¹Õ¯Õ¡Õµ, Õ¸Ö€Õ¸Õ¾Õ°Õ¥Õ¿Õ¥Ö‚ Õ”Õ¡Õ´Öƒ Ô±Ö€Õ´Õ§Õ¶Õ¨ Õ¡ÕµÕ¤Õ¿Õ¥Õ² ÕµÕ¸Ö‚Õ·Õ¡Õ¯Õ¸Õ©Õ¸Õ²Õ« Õ´Õ¨ Õ¶Õ´Õ¡Õ¶ Õ¯Õ¡Õ¶Õ£Õ¶Õ¡Õ® Õ§Ö‰

Գիտէք, ճամբարը մասամբ փլատակ է, մեր հասնելէն առաջ քանդիչ մեքենաները մէկ մասը փլած էին: Մէկ մասը քանդուած է, իսկ միւս մասը աշխոյժ է՝ գործունէութեան և կեանքի շարունակութեան առումով: Կարծես մէկ կողմէն ոճրագործներն ու փրկողները, իսկ միւս կողմէն փրկուողներն ու զոհերը խորհրդանշող յուշակոթող մը ըլլայ:

Ըստ էութեան, ճամբարը երկար ժամանակ չվերադարձնելու հանգամանքը, ցաւօք, պետութեան անփոփոխ ըմբռնման մասին կը խօսի: Քամփ Արմէնը մեզի համար շատ կարեւոր է և այն շատ ուշադրութիւն գրաւեց, քանի որ Հրանդ Տինք այնտեղ ուսանած էր: Բայց ան եզակի կարեւորութիւն ունի, քանի որ խօսքը երեսուն տարի չգործող ճամբարի մը մասին է: Օրինակ, այսօր Պոմոնթիի Մխիթարեան վարժարանը, որ շուրջ 30 աշակերտ ունի նոյն ցաւով կը տառապի և կրնայ մեզմէ խլուիլ։ Աշակերտութեան թիւը օր ըստ օրէ կը պակսի, որովհետեւ ծնողները գիտեն փակուելու վտանգի մասին: Իրականութեան մէջ, մենք կը պայքարինք որ այս հարցը լուծուի իրաւական միջոցներով, որպէսզի Պոմոնթիի Մխիթարեանի և այլ հաստատութիւններու համար օրինակ ըլլայ և նախադէպ մը դառնայ։ Նման կալուածներ շատ կան, զանոնք որպէս մասնաւոր սեփականութիւն մի՛ ընկալէք, անոնցմէ շահ պիտի չապահովենք։ Օգուտները հաւաքական կերպով կ՛օգտագործուին, անապահով աշակերտները այդ գումարներով ուսում և բուժում կը ստանան:

Քամփ Արմէնի պայքարին թրքահայ համայնքի մասնակցութեան մասի՞ն ինչ կ՛ըսէք:

Քամփ Արմէնի դիմադրութեան շատ մարդիկ մասնակցած են, մարդիկ որոնք ժամանակին քաղաքական հարթակի վրայ չէին եղած: Դիմադրութիւնը զանոնք քաղաքականացուց: Քամփ Արմէնը վերածեցինք վայրի մը, ուր հայերու վերաբերեալ ամէն ինչ կը խօսուի: Այնտեղ բանավէճեր կազմակերպեցինք, մշակոյթին ու պատմութեան վերաբերող ձեռնարկներ ըրինք: Շաբաթուայ վերջերուն տարբեր ժողովուրդներու զաւակներ ի մի եկան: Եր մէկ կողմը քանդուած էր, միւս կողմը երախաներուն և անոնց ծնողներուն համար ճամբար մը դարձաւ, ուր մարդիկ կու գային հայերու մասին բաներ մը սորվելու:

Այս պայքարին յատկապէս շատ հայեր մասնակից դարձան: Անշուշտ, եղան մարդիկ որոնք չուզեցին խնդիրներ ունենալ: Աջակցողները իսկապէս ունեւոր մարդիկ չէին, բայց իրենց ունեցած հացը մեզի հետ բաժնեցին: Մեր դիմադրութեան զօրակցելու համար ամէն շաբաթուան վերջը հոն եկողները որոշ գիտելիքներ ձեռք բերին: Առաջին անգամ ըլլալով հաւատացին, որ դիմադրելով պիտի յաղթենք: Աւելի առաջ ամէն ինչ կրաւորական ձեւով կ՛ըլլար, յաղթանակները ազդեցիկ այլ մարդոց կամ ալ Եւրոպայի միութեան միջոցով ձեռք կը բերուէին: Այս դիմադրութեան դրական աւարտով՝ հայերը առաջին անգամ կրցան դիմադրութեան միջոցով յաջողութեան հասնիլ: Հայերուն մէջ դիմադրութեան մշակոյթը մտցնելով է որ պիտի արժեւորուի այս գործընթացը:

Սա սովորական բան մը չէ: Հրանդ Տինքի սպանութիւնը, Նոր Զարթօնքի տարած աշխատանքները, ապա Սեւակ Պալըքչըի սպանութիւնը, տեղական և խորհրդարանական ընտրութիւններուն հայերու քաղաքական ասպարէզ մտնելը, ցեղասպանութեան հարիւրամեակը և նման այլ բաներ առիթ հանդիսացան, որ հայութիւնն այսօր օրակարգի մաս կը կազմէ: Կարելի է ըսել, որ այս առումով Քամփ Արմէնի դիմադրութիւնը եւս իր ներդրումը ունեցաւ: Աւելի շատ մարդիկ իւրացուցին դիմադրութեան մշակոյթը և մասնակից դարձան որոշումներու կայացման: Հարիւր տարի կրաւորական դիրք բռնած ժողովուրդի մը համար սա կարեւոր դիմադրութիւն էր և պիտի շարունակէ այդպէս ըլլալ:

Նոր Զարթօնքը բազմաթիւ դատավարութիւններու հետեւած է, գլխաւորաբար Հրանդ Տինքի դատավարութեան: Ապրիլ 24-ի ոգեկոչումներու կազմակերպման մէջ ալ առաջին շարքերուն եղած է: Մենք աշխատանք տարած ենք նաեւ, որ հայ ժողովուրդը իր ինքնութեամբ ապրի և այլ ժողովուրդներու պայքարին ալ աջակցի: Առաջին օրուընէ ի վեր փորձած ենք անարդարութիւններուն ձեւով մը վերջ տալ: Շահագործող համակարգի մը փոխարէն, կ՛ուզենք աւելի արդար, ազատ և հաւասար երկրի մը մէջ ապրիլ: Մեր միակ շարժառիթը սա է:

«Նոր Զարթօնք»-ի ստեղծման ընթացքի մասին կը պատմէ՞ք մեզի:

«Նոր Զարթօնք»-ը թրքահայ երիտասարդութեան կողմէ հիմնուած ժողովրդական շարժում մըն է: Ան հիմնադրուեցաւ 2004 թուականին որպէս համացանցային հաղորդակցութեան ե-նամակի խումբ, ուր երիտասարդ հայ մտաւորականներու միջեւ կը քննարկուէր Թուրքիոյ, աշխարհի և հայ համայնքի վերաբերեալ նիւթեր: Հայոց ցեղասպանութեան 90-ամեակին՝ 2005-ին որոշեցինք զայն շարժումի վերածել և սկսանք այդ ուղղութեամբ աշխատիլ:

2005-ին միջոցառումներ կազմակերպած էինք, որոնց Հրանդ Տինք ալ մասնակցած էր: Ուսանողներու միջեւ զրոյցներ կը կազմակերպէինք և այդ զրոյցներուն հայերէն զատ այլ խմբաւորումներ ալ կը մասնակցէին: 2006-ին նոյն գործունէութիւնը շարունակեցինք:

«Նոր Զարթօնք»-ը որպէս ուսանողական խո՞ւմբ սկիզբ առաւ:

Աւելի ճիշտ կ՛ըլլայ ըսել՝ երիտասարդներու խումբ: Այնտեղ միջնակարգի աշակերտներ ալ կան, համալսարանականներ ալ, համալսանաւարտներ ալ: Մերը երիտասարդական շարժում մըն է և միշտ ալ այդպէս պիտի մնայ: Մեր մեծ եղբօր՝ Հրանդի հետ միշտ կը խօսէինք ինչ ընելու, ինչպէս ընելու մասին: Սակայն ափսոս, որ այն ատեն բաւական թուաքանակ չունենալու պատճառաւ չկրցանք համատեղուիլ:

Մենք 2007 թուականի յունուար 19-ին Հրանդ Տինքի սպանութենէն յետոյ ի յայտ եկանք և այս անգամ վճռական էինք: Ձեւով մը, ատիկա Հրանդին տրուած խոստում մը եղաւ: Նոր Զարթօնքը ի յայտ եկաւ որպէս ժողովրդական շարժում մը, որ հայերէ բաղկացած է, բայց ոչ միայն հայերու հետ առնչուող խնդիրներու, այլ նաեւ Թուրքիոյ և աշխարհին վերաբերող հարցերու մասին կը խօսի, լուծումներ կ՛առաջարկէ, քաղաքականութեամբ կը զբաղի: Մեր այն ժամանակուան գլխաւոր շարժառիթը Հրանդ Տինքի յուղարկաւորութիւնը եղած էր: Այդ յուղարկաւորութիւնը մեր մէջ յոյս արթնցուց: Այդ օրուընէ ի վեր այս նոյն ոգիով կը շարունակենք:

Ադկէ զատ, 2009-ին հիմնեցինք ձայնասփիւռի կայան մը, որ կը կոչուի «Նոր Ռատիօ»: Սփռումը սկսանք Հրանդ Տինքի ոգեկոչումով: Սա հայկական նախաձեռնութիւն մըն է, բայց մտածեցինք որ միայն հայկական խնդիրներուն անդրադառնալով մեր տեսակէտները լաւ ձեւով պիտի չկրնանք արտայայտել: Որոշեցինք որ մեզի նման խնդիրներ ունեցող, խտրականութեան ենթարկուող, ատելութեան և նախապաշարումի զոհ դարձող մարդիկ եւս մեզի միանան: Վեց տարուան մէջ տասնհինգ լեզուներով սփռումներ կատարած ենք՝ բոլորն ալ Թուրքիոյ մէջ խօսուող լեզուներ են: Արեւմտահայերէնով, արեւելահայերէնով և համշէնահայերէնով յայտագիրներ ունինք: Ձայնասփիւռի գոյութիւնը երկու առումով է կարեւոր: Մէկը մշակութային գետնի վրայ՝ անհետացող լեզուներուն տէր կանգնելով, իսկ միւսը ընկերային գետնի վրայ է. կը խօսինք կիներու, միասեռականներու, կենդանիներու իրաւունքներու, կենսոլորտային հարցերու մասին։ Համացանցի վրայ սփռուող մեր ձայնասփիւռի հասցէն է norradyo.com։

Կ՛ենթադրեմ որ այլ ձայնասփիւռներու հետ ալ կը համագործակցիք:

«Էօզկիւր ռատիօ»-ի («Ազատ ռատիօ») հետ երկու շրջան համատեղ հաղորդումներ ըրինք: Նոր ռատիոյի բոլոր անդամները այնտեղ կամաւոր կ՛աշխատին: Այդպիսով հաղորդակցութեան ցանց մը ստեղծուեցաւ: Օրինակ, երբ յոյներուն մէկ տօնն է, կամ չերքեզներու աքսորի օրն է, բոլորովս հոն կ՛երթանք: Կամ ալ Հայոց ցեղասպանութեան օրը անոնք կու գան, այսինքն թէ՛ ուրախ առիթներով, թէ՛ ոգեկոչման օրերուն քով քովի կու գանք: Միասեռականներու դէմ յարձակման պարագային՝ տեղւոյն վրայ լրատւութիւն կը պատրաստենք: Նման կերպով, տարբեր ցոյցերու ժամանակ ուղիղ սփռումներ կ՛ընենք: Այս առումով Նոր ռատիօն այլընտրանքային լրատուամիջոց մը դարձաւ: Վեց տարիէ ի վեր բազմալեզու հաղորդումներով իր գոյութիւնը կը պահպանէ: Այս պահուն TRT 6-ի նման բազմալեզու սփռումներ ընող լրատուամիջոցներ կան, բայց 2009-ին նման բան չկար: Պէտք է ըսել այդ մասին:

Նոր Զարթօնք անունը օգտագործած ենք նաեւ նկատի ունենալով 1850-1915 թուականներուն Պոլոյ շուրջ տեղի ունեցած Հայկական Վերածնունդը: Պոլիս կեդրոնացած հայութեան համար այն նոր զարթօնքի շրջան մըն էր: Այս առումով, Նոր Զարթօնքը «Նոր Վերածծնունդ» ալ կը նշանակէ: Այդ շրջանը հայերու համար արուեստի, քաղաքականութեան և հանրային կեանքի յառաջխաղացման շրջան մըն էր: Նոր Զարթօնքը այդ շրջանի համար կատարուած յղում մըն է: Այդ ժամանակաշրջանը դաշոյնի հարուածով կանգ առաւ 1915-ին: Անշուշտ, այն որոշ չափով շարունակեց, ոմանք դիմադրեցին:

2010-ի յուլիսէն ի վեր Հայկական մշակութային եւ զօրակցութեան միութիւն մըն ալ հիմնած ենք: Ինչպէս Նոր Զարթօնքի ու Նոր Ռատիոյի պարագային, միութիւնը ոչ միայն հայերուն, այլ բոլորին համար բաց կառոյց մըն է: Արդէն մեր ուզածն ալ ատ է: 2010-ին Իւնեսքօն զեկոյց մը հրապարակեց, ուր արեւմտահայերէնը անհետացող լեզուներու շարքին կը դասուէր՝ ատոր դէմն առնել ուզեցինք: Միութիւնը ստեղծելով արեւմտահայերէնի դասընթացքներ սկսանք կազմակերպել, հայկական շարժանկարներ կը ցուցադրենք։

Ձեր սեփական տարածքը ունի՞ք արդեօք:

Այո, Պէյօղլու թաղամասը գտնուող մեր տարածքին վարձակալութեան և այլ ծախսերը մեր կամաւորներու անդամավճարներով կը հոգանք: Գիրքեր հրատարակած ենք: Հայոց ցեղասպանութեան մասին՝ յատկապէս փրկուածներու և փրկողներու մասին պատմող գիրք մը հրատարակեցինք: Բացի այդ, կրթական համակարգին մէջ խտրականութեան վերաբերեալ գիրք մըն ալ հրատարակեցինք: Երախաներու հետ սեմիներ մը կազմակերպեցինք, որուն մասնակիցներուն կողմէ պատրաստուած գիրք մը հրատարակեցինք:

Ô±ÕµÕ¤ Õ£Õ«Ö€Ö„Õ¥Ö€Õ¨ Õ©Ö€Ö„Õ¥Ö€Õ§ÕžÕ¶ Õ¥Õ¶, Õ«Õ¶Õ¹ÕºÕ§ÕžÕ½ Õ¯Õ¡Ö€Õ¥Õ¬Õ« Õ§ Õ±Õ¥Õ¼Ö„ Õ¢Õ¥Ö€Õ¥Õ¬:

Այո, թրքերէն են: Առայժմ միայն միութենէն կարելի է ձեռք բերել: Ունինք նաեւ 1965-ին վերաբերեալ գիրք մը՝ ան ալ ցեղասպանութեան ոգեկոչման միջոցառումերու Թուրքիոյ մէջ՝ թուրքական լրատուամիջոցներու մէջ ունեցած արձագանգներու մասին է: Շատ ուշագրաւ աշխատութիւն մըն է՝ կը պարզուի որ այսքան տարի ետք բան մը չէ փոխուած:

Õ†Õ¸Ö€ Ô¶Õ¡Ö€Õ©Ö…Õ¶Ö„Õ¨ Õ¯Õ¡Ö€Õ¥Õ¬Õ«Õž Õ§ Õ¶Õ¡Õ¥Ö‚ Õ¢Õ¶Õ¸Ö‚Õ©Õ¡Õ£Ö€Õ¥Õ¬ Õ¸Ö€ÕºÕ§Õ½ Ö„Õ¡Õ²Õ¡Ö„Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ·Õ¡Ö€ÕªÕ¸Ö‚Õ´:

Մենք զայն որպէս ժողովրդական շարժում կը բնութագրենք: Նոր Զարթօնքի դիրքորոշումն այն է որ, ինչպէս Միութեան և Նոր Ռատիոյի մէջ, մենք մշտապէս բոլոր ժողովուրդներու՝ բոլոր խտրութեան ենթարկուած, ճնշուած հանրութիւններուն հետ ենք: Մեր քաղաքական դիրքորոշումն ալ այդպէս է: Այս առումով, մենք բոլոր ժողովուրդները, ազատամիտ մարդիկը, ընկերվարականները և քրտերը միատեղող Ժողովուրդներու դեմոկրատական քոնկրէսին անդամ ենք: HDK-ի բարձրագոյն ներկայացուցչական մարմնին մէջ Նոր Զարթօնքի անդամ մը ունինք: Մենք հակաժողովրդավարութեան դէմ, ֆաշիզմի դէմ համատեղ պայքար մղելու գաղափարի կողմնակից ենք: Ինչպէս Ռոպոսքիի կոտորածի ժամանակ՝ այլ ժողովուրդներուն դէմ կատարուած ջարդերն ու հալածանքները դատաապարտող բողոքի ցոյցերուն մշտապէս մեր մասնակցութիւնը կը բերենք:

Ô¿Õ¥Õ¦Õ« Õ¦Õ¢Ö…Õ½Õ¡ÕµÕ£Õ«Õ«Õ¶ Õ´Õ§Õ» Õ¡Õ¬ Õ¶Õ¥Ö€Õ¯Õ¡Õµ Õ§Õ«Ö„:

Այո, առաջին օրէն իսկ հոն էինք: Թաքսիմի Կեզի զբօսայգին միեւնոյն ժամանակ հայահոծ թաղամասերուն մօտիկ գտնուող և բոլորի այցելած միակ վայրն է: Ան նաեւ այն վայրն է, ուր յիշողութիւններով լի մանկութեան տարիներս անցած են: Կեզիի դիմադրութիւնը բնության ջարդի դէմ, պեթոնապատման դէմ, քաղաքը մաս առ մաս պեթոնին յանձնելուն դէմ կեցուածք մըն էր: Բոլորս ալ լաւ կը յիշենք՝ արգելքներու շրջան մըն էր որ սկսած էր: Եւ այդ Կեզիի դիմադրութիւնը բեկում մը մտցուց: Մենք, առաջին օրուընէ մեր լեզուով ու մեր գոյնով հոն էինք: Շատ մարդիկ «Այստեղ հայերէն բան մը կը գրէ» ըսելով մեր քովը եկան. թուրքիացի, սփիւռքցի կամ ալ հայաստանցի հայերը մեզ տեսնելուն պէս աջակցելու եկան:

Կեզիի մէջ Նոր Զարթօնքի ներկայութիւնը այդ տարածքին Հայկական գերեզմանատուն ըլլալը կը յիշեցնէր, այդպէ՞ս չէ:

Այո, որոշ չափով այդպէս էր: Պէտք է այդ մասին ալ խօսիլ: Ի սկզբանէ շատ խառն վիճակ մըն էր, թրքահայ համայնքի մէջ վախի մթնոլորտ մը կը տիրէր: Ատիկա չենք կրնար ժխտել, մենք այդ միջավայրին և այդ վախին մէկ մասն ենք: Թուրքիոյ պատմութիւնը գիտցողը «Ես քաջ եմ» ըսելու ի վիճակի չէ, չի կրնար նման բան ըսել, բայց պայքարը կը շարունակենք:

Այդ շրջանի վարչապետը զբօսայգիին վերաբերող յայտարարութիւն մը ըրած էր. «Բողոքի ցոյցեր ընողները չե՞ն գիտեր պատմութիւնը, մենք այնտեղ նախապէս գոյութիւն ունեցող զինանոցը պիտի վերակառուցենք»: Իրականութեան մէջ այնտեղ մեծ առեւտրական կեդրոն մը պիտի կառուցէին: Մենք ալ անմիջապէս պատասխան յայտարարութիւն մը ըրինք, և ըսինք՝ «Իրականաւթեան մէջ, դո՛ւք չէք գիտեր պատմութիւնը», քանի որ զինանոցէն առաջ այս տարածքին վրայ հայկական գերեզմանատուն եղած է և այն մեզմէ խլուած է: Ինչպէս խլուած բազմաթիւ այլ վայրեր: Մենք ըսինք՝ «Այո՛, դուք մեր ձեռքէն առիք մեր գերեզմանատունը, բայց զբօսայգին պիտի չտանք:» Ըսինք և չտուինք՝ Կեզի զբօսայգին դեռ հոն է: Անշուշտ, շատ մարդոց միատեղուելուն շնորհիւ է որ այնտեղ է: Պէտք է ըսել նաեւ, որ այս և այլ շարժումներուն մեծ թիւով հայեր ալ մասնակցեցան: Կազմակերպութիւններու անդամներ, անհատներ, բոլորը միասին բան մը կ՛ուզէին ըսել: Աւելի առաջ որեւէ գործողութեան չմասնակցած մարդիկ իրենց կեցուածքը արտայայատելու համար հոն եկած էին: