Agop’tan Artin’e: Sinemamızın Ermeni karakterleri

Rıza Oylum

Sinema sektörümüz, başlangıcından gelişime dönemine kadar azınlıkların oldukça yoğun olarak yer aldıkları bir sektördü. Hem oyuncu olarak hem de kamera arkasında çok sayıda azınlık yurttaş, ulusal sinemanın inşa sürecinde benzersiz katkılar yaptılar. Ne var ki azınlıkların sinemaya yaptıkları bu katkı, onların varlıklarını ifade edebildikleri, kamera önünde kimlikleriyle var oldukları bir ortama zemin hazırlamadı. Ermeniler, Rumlar ve Yahudiler çoğu zaman küçük tiplemeler olarak karşımıza çıktılar. Ancak bazı filmlerin önemli bir noktasında karşımızda belirebiliyorlardı. Üç yazılık bir seri olarak sinemamızda tiplemeden karaktere kadar Rum, Yahudi ve Ermenilerin varlığının izini süreceğim. İlk olarak bu yazıda sinemada karşımıza çıkan Ermeni karakterleri inceleyeceğim.

Sinemanın henüz emekleme devrinden baÅŸlayarak Ermeni tiplemelere rastlamak olasıdır. 1940 yapımı Akasya Palas ve aynı yıl Faruk Kenç’in yönettiÄŸi “Yılmaz Ali” filmleri bu duruma örnek sayılabilir. 1949 yapımı “Efsuncu Baba” filmini de bu listeye eklemeliyiz. “Efsuncu Baba” filmini Âgah Özgüç, “Büyücülüğe inanıp define arayan bir babayla, kızına âşık olan bir Ermeni gencinin öyküsü.” (1) olarak tanıtır. Film günümüze ulaÅŸmadı ancak Ermeni oyuncu Nubar Terziyan’ın ilk filmi olarak kayıtlara geçti. 1950’llerin ikinci yarısından sonra zamanla kitlesel göçlerin de baÅŸlamasıyla, azınlık figürleri giderek tipleme düzeyinin ötesine geçemeyen rollerde karşımıza çıkmaya baÅŸladılar. Tüccar, meyhaneci, güzelliÄŸini sergileyen bir kadın ya da yaşı geçkin bir hizmetçi olabiliyorlardı.

Memdüh Ãœn’ün Artin’i

1950’lerin sonuna gelindiÄŸinde Memduh Ãœn, “Üç ArkadaÅŸ” (1958) filmiyle benzerine az rastlanacak bir yapım ortaya koydu. Üç yoksul gencin Ä°stanbul’da tutunma mücadelesini anlatan yapım, Murat (Fikret Hakan), Mıstık (Semih Sezerli) ve Artin’in (Salih Tozan) kardeÅŸlik düzeyindeki dostluÄŸuyla kozmopolit Ä°stanbul’un olanca zenginliÄŸini gözler önüne serer. TavÅŸanlara niyet çektiren Murat, fotoÄŸrafçı Artin ve ayakkabı boyacısı Mıstık’ın yoksulluÄŸa yenilmeyen dostluklarının anlatıldığı filmde, yönetmen, Artin karakterinin ErmeniliÄŸine vurgu yapmaz. Ancak Artin karakteri hem kıyafetlerindeki titizliÄŸiyle, arkadaÅŸlarından daha eski bir Ä°stanbullu olduÄŸunu resmeder hem de dilindeki kırık Türkçeyle Ermeni olduÄŸunun izlerini gösterir. Yönetmen 1971’de filmi tekrar çektiÄŸinde de karakter zenginliÄŸi aynen korur. Memduh Ãœn, “Üç ArkadaÅŸ” filminin karakterlerinin Ä°stanbul’un gerçek kiÅŸilerinden hareketle ortaya çıkardığını belirtir:

“Üç ArkadaÅŸ filmindeki fotoÄŸrafçı, benim Kumkapı’da oturduÄŸun evin karşısındaki NiÅŸan Efendi’dir. Babam beni ekmek almak için ÇemberlitaÅŸ fırınına gönderirdi. Oraya gitmek için bazen Nuriosmaniye Cami’nin avlusundan geçerdim. Orada bir niyetçi vardı. TavÅŸanları, güvercinleri vardı. Üç Arkadaş’taki niyetçi oradaki niyetçidir. ” (2)

Kim Gitsin: Madam SiranuÅŸ

1959 yapımı Faruk Kenç’in yönettiği “Ölmeyen Aşk” filminde Türk sinemasında yaygın bir konu karşımıza çıkar: Zengin aileye müzik dersi için giden gencin evin genç kızıyla aÅŸk yaÅŸaması. Fakat sınıfsal farklılıklar bu aÅŸka engeldir. Müzisyen Bülent’in (Efgan Efekan) kaldığı pansiyonda kalan Madam Siranuş, filmdeki mizah unsuru olarak yer alır. Kırık Türkçesi, olduÄŸundan daha genç ve güzel görünme çabaları filmin ana konudan bağımsız yan mizah unsurunu oluÅŸturur. Ä°stanbul’sa hikâyeye katkı saÄŸlamaz. Pansiyon sahibinin Madam Siranuş’a olan tahammülsüzlüğü ve “bıktım artık gitsin bu pansiyondan Siranuş” haykırışları az sayıda kalan Ermeni nüfusuna olan tahammülsüzlüğün simgesel bir fotoÄŸrafı gibidir.

1965 yapımı azınlık karakterin yer aldığı ikinci filmse “Bilen Kazanıyor”’dur. Ufak çaplı dolandırıcılıklar yapan Fıstık (Öztürk Serengil) ve Mıstık’ın (Öztürk Serengil) bir Ermeni kadını kandırmalarının anlatıldığı yapımda; Fıstık, Piliçyan (Mürüvvet Sim) ismindeki Ermeni kadınla Mıstık’ın yardımıyla sahte bir evlilik yapıp birlikte kadının servetini çalarlar.

Aydın Arakon’un yönettiği Özleyiş (1961) filmi midyecilik yaparak geçinen Suna (Belgin Doruk) ve zengin, gözleri görmeyen bestekar Mithat’ın (Muzaffer Tema) aşkını anlatır Film meyhanede başlar. Topladığı midyeleri satmaya çalışan Suna’ya müşterilerin asılmasına engel olan Ermeni meyhaneci Agop (Nubar Terziyan), kesin bir ifade kullanır:

“Agop’un yerinde öyle ÅŸey olmaz. ”

Agop sadece ismiyle değil kırık Türkçesiyle de filmde Ermeni olduğunun hatırlatır.

Bir Kırık Bebek’in Artin ustası

Nisan Akman’ın yönettiÄŸi AyÅŸe Kulin’in öyküsünden uyarlanan “Bir Kırık Bebek” (1987), babasının reklam setlerinde ışıkçılık yapmasından ötürü tesadüfen güzelliÄŸiyle keÅŸfedilip kısa sürede giderek meÅŸhur bir mankene dönüşen Gülizar’ın (Hülya AvÅŸar) yaÅŸadığı dönüşümü anlatır. Film Gülizar’ın hikâyesini anlatırken, küçük ama önemli azınlık kültürünü resmeden sahnelerini de izleyicilerine sunar. “Bir Kırık Bebek” (1987), Türk sinemasının az sayıdaki özgün azınlık karakterlerinden biri olan Artin Usta (Orhan ÇaÄŸman) karakteriyle önemli bir yapımdır.

“Bir Kırık Bebek” (1987) Tarlabaşı’nın dar sokaklarının görüntüsüyle açılır. Artin Usta ve henüz çocuk olan Gülizar’ın el le yürümesiyle baÅŸlayan filmde; Tarlabaşı’nın uzun, dar sokaklarında bu ikilinin dolaÅŸmalarına ÅŸahit oluruz. Ä°kilinin güven dolu yürüyüşünde kısa süre sonra Tarlabaşı Meryem Ana Süryani Kilisesi karşımıza çıkar. Film daha açılışında Ä°stanbul’un azınlıklarını ve onların mabedini aynı karede buluÅŸturur. Bu bakış açısı; filmin yaklaşımına dair izleyiciye fikir verir. Filmin 2. dakikasında Tophane’ye baÄŸlanan Serdar-ı Ekrem yokuÅŸunun kenarındaki Kırım Kilisesi arkada belirir. Yönetmen birbirlerine uzak mesafelerde olan bu mekânları bir yürüyüş güzergâhındaymışçasına gerçekliÄŸi deforme edip göstererek kiliselerin ÅŸehre kattığı inanç zenginliÄŸini izleyicilere sunmayı amaçlar. Filmde Artin Usta ve Gülizar’ın ailesi, Kırım Kilisesi’nin karşı sokağında yan yana evlerde otururlar. Böylece film boyunca kilisenin heybetli mimarisi filmde yer almayı sürdürür. Evine gelen Artin Usta, Türk sinemasında karşımıza çıkmayan bir gerçeklikle buluÅŸturur bizi: Yalnız olmayan bir azınlık mensubu. Türk sinemasında belki de ilk defa filmdeki azınlık tek başına kalmamış, bir aile içinde varlığını devam ettirmiÅŸtir. Artin’in Madam’ı hasta ve yatalak da olsa, Artin ve Madam kamerada birlikte belirirler. Henüz bir başına deÄŸildir ikisi de.

İnanç çeşitliliği filmde fon olmaktan öte bir yerde durur. Filmin daha başında Gülizar, Artin Usta’ya yaşından beklenmeyecek bir merakla sorar:

Gülizar: “Allah sonradan mı ayırır bizi Gavur, Müslüman diye? ”

Artin Usta kısa ama bilgece dinler tarihini özetler gibidir:

Artin Usta: “Dünyada dinler vardır. Bakkal Yannii’nin dini, benim dinim, babanın dini, köşede eskici Mois var ya onun ki, Çinliler, Hintliler… Herkesin dini ayrı ayrıdır. ”

Bu kısa diyalogla film, inanç namına çoğulcu bir anlayışı temsil eden ruhunu bize hissettirir. Üstelik Beyoğlu’nun esnaflarını sayarak bile üç dinin temsilcilerinin sıralanabileceğini görmüş oluruz. Yönetmen filmin başka bir yerindeyse bu zenginliğin yok oluşunu da sohbetlerin kenarına iliştirir:

“Ä°stanbul’u Ä°stanbul yapan azınlıklar çil yavrusu gibi dağıldılar. ”

Artin Usta’nın hasta eşinin yataktayken keman çalmasının gösterildiği sahneyle karşılaştığımızda ise, azınlıkların İstanbul’un içinde yüzyıllardır temsilcisi oldukları Batılı sanat formunun somut halini görmüş oluruz. Artin Usta, eşi ölüp de bir Türk sineması klasiği olarak yalnız bir Ermeni’ye dönüştüğündeyse, film başka bir bulunması zor sahneyi izleyicilerine sunmuş olur: Kilisede Ermeni cenaze töreni. Artin Usta, eşine kilisede cenaze törenine katılan Gülizar’ın göçmen ailesiyle birlikte vedalaşacaktır. Film; bu farklılıkları alaşağı eden komşuluk ilişkisiyle İstanbul’un geçmiş günlerine nostaljik bir selam gönderir gibidir.

Nubar, sen Ermeni deÄŸil misin?

Yavuz Turgul, filmlerinde adeta bir sosyoloji dersi verirken Ä°stanbul’un kadim yerleÅŸikleri olan azınlıklar da hikayelerinin temel dayanakları arasında ısrarlı ama göze batmayacak bir üslupla yer aldılar. “Muhsin Bey”, “AÅŸk Filmlerinin Unutulmaz Yönetmeni”, “Gölge Oyunu”, “EÅŸkıya” ve “Gönül Yarası” filmlerinde azınlık unsurları karşımıza çıkar. “Muhsin Bey” (1987) yeni dönemin ruhuyla Ä°stanbul’un geleneksel dinamiklerinin son karşılaÅŸmaları gibidir. Muhsin Bey’in oturduÄŸu yapının sahibi Madam ise filmdeki gayrimüslim olarak karşımıza çıkar. ÇoÄŸu YeÅŸilçam filminde olduÄŸu gibi yalnız, yaÅŸlı ve mülk sahibidir. Muhsin Bey’in 10 yıldır çözüm bulamadığı diÅŸ aÄŸrısı da Madam’ın dişçisi Ermeni Kirkor Atamyan’ın marifetiyle giderilir. Ermeni dişçiyi sadece dışardan, evinin penceresindeki halini görürüz. Adeta ÅŸehirdeki azınlıklar gibi yok sayılan ama hayati önemdeki meslekleri icra eden, hayatı kolaylaÅŸtıran hallerinin simgesel hali gibidir. 10 yıllık aÄŸrıyı sonlandırsa da yüzünü karanlıkta seçemeyiz.

“AÅŸk Filmlerinin Unutulmaz Yönetmeni” (1990) filminde yönetmen BeyoÄŸlu’nu fon olarak kullanmaya devam eder. Bu kez karşımıza eski zamanın kitlesel sinemasına hizmet eden gözden düşmüş bir yönetmenin yeni dönemin yükselen trendlerine uygun bir film çekmeye çalışmasıyla yaÅŸadıkları anlatılır. Türk sinemasının bütün tarihine ince ve ironik bir selam yollayan film, sinemamızdaki azınlıkların varlığını da hatırlatmaktan geri durmaz.

HaÅŸmet Asilkan (Åžener Åžen): “Nubar, sen Ermeni deÄŸil misin? ”

Nubar Terziyan: “Ermeniyim. ”

HaÅŸmet Asilkan: “Namazda ne iÅŸin var? ”

Nubar Terziyan: “Napayım, cemaat o kadar az ki, adama ayıp olacak. ”

Nubar Terziyan ilk filmi 1949 yapımı “Efsuncu Baba”‘da bir Ermeni gencini canlandırmıştı. 400’den fazla filmde bir iki azınlık mensubu meyhaneci rolünün dışında çoÄŸunlukla Müslüman, Türk ve iyi aile babası rolleriyle toplumda yer etmiÅŸti. Yönetmen, Terziyan’ın ölmeden önceki son filminde ona kendisini oynama fırsatı vererek ErmeniliÄŸini ona tekrar hediye eder. Terziyan ilk ve son filminde gerçek kimliÄŸiyle yer almış olur.

“Gönül Yarası” (2004), Yavuz Turgul’un mülk sahibi azınlık karakterlerinin son halkasını bünyesinde taşır. Bu kez mekân kadim Ermeni semtlerinden biri olan Samatya’dır. BaÅŸ karakter; “Muhsin Bey” ve “Gölge Oyunu”’nda olduÄŸu gibi yine bir azınlık mensubu kadının evinde konaklayacaktır. Ancak yılların 2000’leri göstermesinden sebep yaÅŸlı azınlıkların artık yaÅŸadığı deÄŸil öldüğü ya da yurtdışına göçtüğü bir dönemdeyizdir.

Takoz: “Agavni teyzeyi hatırlarsın. ”

Nazım: “Agavni teyzeyi nasıl unuturum?”

Takoz: “Toprağı bol olsun geçen ay öldü teyzemiz. YeÄŸeni Krikor’u da hatırlarsın, geçen ay

Paris‟ten geldi evi satmak için. Krikor evi satamadı dönmesi gerekiyordu evi eÅŸyalarıyla kiraya vermek mecburiyetinde kalınca…”

Nazım eve yerleştiğinde sadece kitaplarını bir köşeye koyup, öğrencilerinin resimlerini duvara asmakla yetinir. Agavni teyzenin ruhunun yaşamaya devam ettiği evine adeta ev arkadaşı olurcasına dahil olur. Fotoğraflar duvarda, Nazım öğretmenin uyuduğu yatağın başında duran haç yerli yerinde durmaya devam ediyordur. Yönetmen, azınlıklar gitse de onların şehir hayatına kattığı zenginliğin farkındalığıyla en azından kurguladığı filminde onlara saygı ve içten bir selam yolluyor gibidir.

1999’da GiritlioÄŸlu tarafından çekilen “Salkım Hanımın Taneleri” bu süreci anlatan bir filmdi. Filmde kumaÅŸ dükkânı sahibi Levon (UÄŸur Polat) ve onun psikolojik travmalar yaÅŸayan kardeÅŸi Nora (Hülya AvÅŸar) filmin Ermeni karakterleriydiler.

Rüzgarın Hatıraları: Bütün Aramlardan bir demet

Özcan Alper’in üçüncü uzun metraj filmi “Rüzgârın Hatıraları” (2015), bizi 1940’ların Ä°stanbul’unda baÅŸlayan bir hikâyeye götürür. 2. Dünya Savaşı yıllarında Türkiye’deki iktidarın Alman yanlısı olması, sol fikirli aydınların üstünde bir baskı unsuruna dönüşür. Bu durumun yarattığı etkiyle Ermeni ve muhalif gazeteci yazar Aram’ın (Onur Saylak) Varlık Vergisi borcuyla birlikte arananlar listesine dahil olmasından sonra Ä°stanbul’dan Sovyet Gürcistanı’na gitmeye çalışmasını izleriz. Yönetmen filmde birden çok karakter ve olaydan beslenip yeni bir gerçeklik yarattığını söyler:

“Biz Aram diye 1940’lar Türkiye’sinden bir karakterin hikâyesini anlatıyoruz ama bu karakterin ÅŸekillenmesinde Walter Benjamin’in de etkisi var mesela. Ya da iÅŸte Stefan Zweig bir taraftan ruh hali olarak seni etkiliyor. Çizimlerde mesela Kathe Kollwitz’i örnek aldık. Aram Pehlivanyan diye Ä°kinci Dünya Savaşı sırasında Türkiye Komünist Partili bir ÅŸair var. Öbür taraftan Aram Kandanyan da var, onun çocukluÄŸundan esinlendik. Sonra, Vedat Türkali’nin özellikle ‘Güven’ romanı o dönemin benim kafamda daha iyi canlanmasını saÄŸladı.”

Sinemacılar, Ermenileri erkekse çoğu zaman yaşlı bir meyhaneci, kadınsa yaşlı ve yalnız bir ev sahibi olarak görmeyi uygun buldu. Ancak bazı spesifik örneklerde olduğu gibi karakter boyutunda sinemada Ermenilere rastlayabildik. Ancak hâlâ Ermenilerin Anadolu’daki zengin üretimleri, yaşadıkları trajediler ve özgün kişileri sinemada karşılık bulmayı bekliyor.

Kaynaklar

Kitaplar

Haz Akpınar Ertekin, 10 Yönetmen ve Türk Sineması, Agora Kitaplığı, İstanbul,

Özgüç Âgah, Türk Filmleri Sözlüğü 1. Cilt, Sesam Yayınları İstanbul, 1998

Dergiler

Çiftçi, A. ve Yücel, F. Devam Eden Geçmiş. Altyazı Dergisi, 2015, S.156, s.37.

Dipnotlar

1. Özgüç Âgah, Türk Filmleri Sözlüğü 1. Cilt, Sesam Yayınları İstanbul, 1998 syf. 55.

2. Haz Akpınar Ertekin, 10 Yönetmen ve Türk Sineması, Agora Kitaplığı, İstanbul, syf. 36

Kaynak: Gazetede Duvar