Aras Yayıncıktan Yeni Bir Kitap: İstanbul Yolcuları

Ä°STANBUL YOLCULARI

Esther Heboyan
öykü, 136 sayfa, 22 fotoğraf

Fransızcadan çeviren: Sosi Dolanoğlu

Aras Yayıncılık tarafından yayımlanan Ä°stanbul Yolcula­rı, kır­dan ken­te göç­le ve mo­dern­leş­mey­le ge­len bü­yük de­ği­şi­min he­men ön­ce­sin­de­ki, bu­gün ar­tık sadece soluk izleri kalmış bir Ä°s­tan­bul’a ait öy­kü­lere yer veriyor. 1955’te Ä°s­tan­bul’da do­ğan yazar Est­her He­bo­yan, öykülerinde Er­me­ni­le­rin, Türk­le­rin, Rum­la­rın, Yahudilerin bir ara­da ya­şa­dı­ğı kentin o es­ki ma­hal­le­le­rin­de ge­zi­nir­ken, ai­le­si­nin ve kom­şu­la­rı­nın ya­şa­yı­şı­nı, öz­lem­le­ri­ni, yok­sun­luk­la­r içindeki mutluluklarını , iyi bir fo­toğ­raf­çı­ya has kes­kin sez­gi­ler­le res­me­di­yor.
O fo­toğ­raf­lar­da, her ÅŸey­den ön­ce sı­ra­dan, herkes gi­bi et­ten ke­mik­ten ya­pıl­mış in­sa­nın ya­şayışı var. Ka­me­ra­nın ob­jek­ti­fi, kâh el at­tı­ğı hiç­bir iş­te di­kiÅŸ tut­tu­ra­ma­yan bir es­na­fa, kâh Eli­za­beth Tay­lor hay­ra­nı bir ev ka­dı­nı­na, kâh he­nüz okul ça­ğı­na bi­le gel­me­miÅŸ kü­çük bir kız ço­cu­ğu­na yö­ne­li­yor. Sevdiklerini ek­mek pa­ra­sı uÄŸruna bı­ra­kıp Al­man­ya’ya iş­çi ola­rak gi­denleri, özene bezene hazırladığı çeyizi birdenbire ortadan kaybolan genç kızı, mahalle sütçüsüne borcunu ödeyemediÄŸi için evinden çıkamayanları, bir türlü doÄŸru telaffuz edilemeyen Ermenice isimleri, gurbette insanın içini sızım sızım sızlatan Ä°stanbul hasretini yansıtan bu öyküleri okurken, çe­şit­li si­ya­si ger­gin­lik­le­rin ma­hal­le ha­ya­tı­nın ha­va­sı­nı ağır ağır kir­let­me­ye baş­la­dı­ğı­na da ta­nık olu­yoruz.
Henüz se­kiz ya­şın­day­ken ailesiyle birlikte Ä°s­tan­bul’dan ay­rı­lan ve da­ha son­ra Fran­sa’ya yer­leÅŸen Heboyan, kitabının Türk­çe bas­kısı için yaz­dığı ön­söz­de söy­lediÄŸi gibi, “bel­ki de an­nesini ve babasını son bir defa konuş­tur­mak için” yaz­dığı öy­küleriy­le, kırk küsur yıl ve binlerce kilometre öteden, Ä°s­tan­bul’a hem dokunaklı hem de muzip bir mektup yazıyor.
Fran­sız­ca ba­sı­mı Pas­sa­gers d’Is­tan­bul adıy­la 2006’da Marsilya’da ya­pı­lan Ä°s­tan­bul Yol­cu­la­rı do­kuz öy­küren oluÅŸuyor. Türk­çe bas­kı­da, yazarın Türkçe olarak kaleme aldığı bir önsöz ve ya­şa­mından çeÅŸitli kesitleri yansıtan bir fotoÄŸraf albümü de yer alıyor.

Sosi DolanoÄŸlu’nun Türkçeye çevirdiÄŸi kitabı yayına Nazan Maksudyan ve Rober KoptaÅŸ hazırladı, kapak tasarımını ise Mehmet Sinan NiyazioÄŸlu üstlendi.

Est­her He­bo­yan

Esther He­bo­yan 1955’te Ä°s­tan­bul Har­bi­ye’de bir Er­me­ni ai­le­si­nin ilk ço­cu­ğu ola­rak doğ­du. Sonraki yıllarda oku­la baş­la­ya­ca­ğı Ana­rad Hı­ğut­yun Er­me­ni Ä°l­ko­ku­lu’nun bu­lun­du­ğu Öl­çek So­kak’ta­ki bir evin alt ka­tın­da ki­ra­cı ola­rak ya­şı­yor­lar­dı. Sa­ya­cı­lık ya­pan ba­ba­sı Hovsep 1961’de gäs­tar­be­iter (göç­men işçi) ola­rak Al­man­ya’nın Göp­pin­gen ÅŸeh­ri ya­kın­la­rın­da­ki Fa­urn­dau ad­lı kü­çük bir kö­ye yer­leş­ti. Türk, Kürt, Ä°tal­yan, Yu­gos­lav, Yunanlı pek çok göç­men iş­çi­nin ya­şa­dı­ğı bu kö­yün en önem­li ge­çim kay­na­ğı Sa­la­man­der ayak­ka­bı fab­ri­ka­sıy­dı. Esther Heboyan Ana­rad Hı­ğut­yun’un ikin­ci sı­nı­fı­nı bi­tir­dik­ten son­ra an­ne­si Ani ve kız kar­de­şi Nad­ya’yla bir­lik­te Tür­ki­ye’den te­mel­li ay­rı­lıp ba­ba­sı­nın ya­nı­na git­ti­ğin­de yıl 1963’tü. 1965’te ise gö­çün ad­re­si bu kez Fran­sa’ydı. Ba­ba­sı Pa­ris’te sa­ya­cı­lık yap­ma­ya de­vam eder­ken, o gü­ne dek ev dı­şın­da ça­lış­ma­mış olan an­ne­si bir atöl­ye­de ter­zi­lik yap­ma­ya baş­la­dı. Bu ara­da, er­kek kar­de­şi Arto doğ­du.
Pa­ris’te Nan­ter­re Ãœni­ver­si­te­si’nde Ä°n­gi­liz ve Ame­ri­kan ede­bi­yatı üze­ri­ne öğ­re­nim gö­ren He­bo­yan, hay­ra­nı ol­du­ğu Ame­ri­kan si­ne­ma, mü­zik ve ede­bi­yat dün­ya­sı­na da­ha ya­kın ol­mak için 1980’de ABD’ye git­ti. Io­wa City Ãœni­ver­si­te­si’nde Fran­sız­ca ders­leri ver­di ve bu­ra­dan ka­zan­dı­ğı pa­ray­la ga­ze­te­ci­lik eÄŸi­ti­mi al­dı. Bu­nu iz­le­yen yıl­lar kim­li­ği­ni sor­gu­la­ma ça­ba­la­rıy­la geç­ti. Ame­ri­ka se­rü­ve­ni, ya­şa­mı al­gı­la­yı­şı­nı ye­ni­den bi­çim­len­di­rip kar­şı ko­yamadığı yaz­ma ih­ti­ya­cı­nı güç­len­dir­di. 1980’de, Blu­es ve Folk mü­zi­ği se­ven, Mark Twa­in ve Wil­li­am Sa­ro­yan hay­ra­nı bir Ame­ri­ka­lıy­la ev­len­di. 2001 yı­lın­da bi­ten bu ev­li­lik­ten iki ço­cu­ğu ol­du.
1982’de Fran­sa’ya dön­dük­ten son­ra Pa­ris III -ye­ni Sor­bon­ne- Ãœni­ver­si­te­si’nde Ä°n­gi­liz di­li üze­ri­ne dok­to­ra­sı­nı ya­pan He­bo­yan, son­ra­ki yıl­lar­da ağır­lı­ğı Ame­ri­kan ede­bi­ya­tı­nı öğ­ret­me­ye ve araş­tır­ma­ya verdi. Çe­şit­li an­to­lo­ji­ler­de ve der­gi­ler­de Fran­sız­ca ve Ä°n­gi­liz­ce öy­kü ve ÅŸi­ir­le­ri ya­yım­lan­dı. Ame­ri­ka­lı, Fran­sız, Er­me­ni ve Türk ya­zar­lar hak­kın­da in­ce­le­me ya­zı­la­rı ka­le­me al­dı. Uni­ver­si­té d’Ar­to­is’da Ame­ri­kan ede­bi­ya­tı ders­le­ri ver­mek­te olan He­bo­yan, son yıl­lar­da, baş­ta ün­lü ya­zar Ne­dim Gür­sel’in eser­le­ri ol­mak üze­re, çe­şit­li Türk­çe ki­tap­la­rı Fran­sız­ca­ya çe­vir­di.

Önsöz
Annemin ve Babamın Kelimeleri

ESTHER HEBOYAN

İki dil, iki ki­tap

1963’te Ä°s­tan­bul’dan ay­rıl­dı­ğım­da se­kiz ya­şın­day­dım. Ba­na san­ki bir da­ha ge­ri dön­mek yok gi­bi ge­li­yor­du. Her ÅŸe­yi, sev­di­ğim her in­sa­nı ar­dım­da bı­ra­kı­yor­dum. Sa­de­ce bir tek ÅŸe­yi ar­dım­da bı­rak­ma­mı­şım, se­ne­ler son­ra eli­me geç­ti ve be­ni çok ÅŸa­şırt­tı: Bir Kü­çük Türk­çe Söz­lük. Se­dat Ok­sal adın­da bi­ri ha­zır­la­mış, Ka­na­at Ki­ta­be­vi ya­yın­la­mış. Söz­lük tam 25.000 ke­li­me içe­ri­yor. Ço­cuk­lar be­ra­ber­le­rin­de oyun­cak gö­tü­rür­ler, ben bir söz­lük gö­tür­mü­şüm. Bel­ki de Mü­nih’e gi­den tre­ne bin­di­ği­miz za­man o söz­lük be­nim en iyi ar­ka­da­şım­dı. Bel­ki o söz­lük be­ni gur­bet­te te­sel­li ede­cek­ti. Bel­ki ko­nuş­tu­ğum Türk­çe­yi unut­mak is­te­mi­yor­dum. Bu kü­çü­cük ki­ta­bı ga­li­ba il­ko­kul­da kul­lan­mış­tım. Muh­te­me­len, dil öğ­re­ni­mim ya­rı­da kal­ma­sın di­ye ki­ta­bı ar­dım­da bı­rak­mak is­te­me­miş­tim. Kim bi­lir ak­lım­dan ne­ler geç­miş­ti. Yıl­lar son­ra, bir ev­den bir eve ta­şı­nır­ken, bir baş­ka ki­tap çık­tı or­ta­ya. O da Er­me­ni­ce bir al­fa­be ki­ta­bıy­dı. Onun ner­eden çık­tı­ğı­nı pek anım­sa­mı­yo­rum. Ga­li­ba Hayr (Peder) Kri­kor He­bo­yan ver­miş­ti ba­na. Ola­bi­lir, çün­kü Var­ta­bed (Rahip) ba­na bir Ä°n­gi­liz­ce söz­lük de he­di­ye et­miş­ti.

Dil ar­zu­su, dil has­re­ti

Ya­şa­dı­ğım ye­ni ül­ke­ler­de ye­ni dil­ler öğ­ren­dim ta­bii. Türk­çeyle Er­me­ni­ce­yi öğ­ren­miÅŸ ve ne­re­dey­se unut­muş­tum, kul­lan­mak da pek ge­rek­mi­yor­du. Fa­kat bir gün o es­ki dil­le­ri ve es­ki gün­le­ri yi­ne ha­tır­la­mak ve ko­nuş­mak is­te­dim. Di­ye­ce­ğim o ki, bu öy­kü­ler böy­le bir ar­zu­dan ile­ri gel­di­ler. Dil ar­zu­su ge­çen gi­den za­man­da yer alı­yor­du. Fa­kat be­nim ço­cuk­lu­ğu­mu de­ğil, da­ha faz­la an­nem ve ba­ba­mın genç­li­ği­ni anım­sa­mak is­ti­yor­dum. Ba­bam her za­man “Hey gi­di genç­lik!” di­ye­rek de­rin bir ne­fes alır­dı. An­nem hep “Ah, ne ka­dar gü­ler­dik!” der, göz­le­ri ya­şa­rır­dı. Ä°lk ön­ce Al­man­ya’da ve bir­kaç se­ne son­ra Fran­sa’da ha­yat­la­rı de­ğiş­miş­ti, tüm göç­men­ler gi­bi kö­tü ve iyi ÅŸey­ler gör­müş­ler­di ve her gün da­ha iyi ol­mak için el­le­rin­den ne ge­lir­se ya­par­lar­dı. Ama ba­na ka­lır­sa, hem Al­ma­nya’da hem Fran­sa’da, yıl­lar­ca ken­di dil­le­ri­ni ko­nu­şa­ma­dık­la­rı için ken­di­le­ri­ni hep ya­ban­cı his­se­di­yor­lar­dı. So­nun­da söy­le­ye­bi­li­rim: Bu öy­kü­le­ri bel­ki de an­ne­mi ve ba­ba­mı son bir de­fa ko­nuş­tur­mak için yaz­dı­ğı­mı fark edi­yo­rum.

Dil ar­zu­su, dil has­re­ti

Ne ka­dar is­ter­dim an­nem ve ba­bam bu öy­kü­le­ri oku­sun­lar. Fa­kat ben yal­nız Ä°n­gi­liz­ce ve Fran­sız­ca ya­za­bi­li­yor­dum, on­lar yal­nız­ca Türk­çe ve Er­me­ni­ce oku­ya­bi­lir­di. Ä°ki dil­den dört di­le geç­miş­tik ve bir­bi­ri­mi­zi an­la­mak im­kân­sız gö­rü­nü­yor­du. Yi­ne de an­nem Les Pas­sa­gers d’Is­tan­bul ki­ta­bı­mı oku­mak is­te­di. O an hem se­vin­dim hem üzül­düm, çün­kü onun için Fran­sız­ca oku­ma­nın zor ola­ca­ğı­nı bi­li­yor­dum. O an Wil­li­am Sa­ro­yan* gel­di ak­lı­ma. An­ne­si Ta­ku­hi’ye şöy­le yaz­mış: “El­bet­te bi­ri­le­ri bir gün bu yaz­dık­la­rı­mı se­nin bil­di­ğin di­le çe­vi­rir.” Di­len­ci gi­bi ben ­de bir dil is­te­dim. An­ne­me ve ba­ba­ma he­di­ye ol­sun di­ye. Ba­bam ma­ale­sef 2005’te öl­dü, Fran­sa’da ya­yı­nla­nan ki­ta­bı­mı gör­me­di bi­le. Oy­sa ona söz ver­miş­tim:
“Bir gün oku­ya­bi­le­cek­sin, me­rak et­me.”

Dil ar­zu­su, ba­ba has­re­ti

1961’de ba­bam Al­man­ya’ya git­ti: “Ça­lış­mak, bir lok­ma ek­mek pa­ra­sı çı­kar­mak için.” Ben o gün­ler­de bu söz­le­ri an­la­ma­dım ve­ya an­la­mak is­te­me­dim, çün­kü sof­ra­mız­da ek­mek bol­du. Ba­bam Ä°s­tan­bul’da tre­ne bin­di­ği za­man çok ağ­la­dım. Ay­lar­ca, se­ne­ler­ce ba­ba­mı bek­le­dim. Ba­bam se­ne­ler­ce Al­man­ya’da sa­ya dik­ti. Ona ya­kın­da ka­vuş­mak ümi­diy­le Al­man­ca öğ­ren­me­ye baş­la­dım.

Dil ar­zu­su, an­ne has­re­ti

1980’de ben Ame­ri­ka’ya git­tim. Ça­lış­mak ve oku­mak için. Bir lok­ma ek­mek pa­ra­sı çı­kar­mak için de­ğil. Ama­cım ha­ya­tı­mı, ha­ya­tı­mın bir par­ça­sı bi­le ol­sa, çöz­mekti. Bey­nim dü­ğüm dü­ğüm ol­muş­tu. Dil­ler, in­san­lar, söz­ler, okul­lar, ki­tap­lar, söz­ler. Uçak Paris’ten havalanırken an­nem çok ağ­la­dı. Ay­lar­ca, se­ne­ler­ce be­ni bek­le­di. An­nem se­ne­ler­ce Fransa’da el­bi­se dik­ti. Ben Ä°n­gi­liz­ce ko­nuş­ma­ya ve yaz­ma­ya baş­la­dık­tan son­ra Fransa’ya ge­ri dön­düm.

Kar­deş di­li

Ga­li­ba gur­bette (ya­ni ak­ra­ba­lardan uzakta) bü­yü­dü­ğü­müz için kar­deş­le­rim­le söz ­ver­miş gi­bi bir­bi­ri­mi­ze ya­kın kal­dık, hat­ta bir­bi­ri­mi­ze çok ya­kın­ otur­duk ve ha­len otu­ru­yo­ruz. Her gün gö­rüş­mü­yo­ruz, fa­kat bi­li­yo­ruz ki ya­kın­da­yız ve bir­bi­ri­mi­zin di­li­ni çok ça­buk an­lı­yo­ruz. Se­ne­ler sonra, an­ne­mi­zin ve ba­ba­mı­zın ke­li­me­le­ri­ni tek­rar söy­lü­yo­ruz.

Dilden di­le

Ä°lk baÅŸta be­nim için baş­ka dil­le­re geç­mek güç ol­du. Ta­bii, ol­maz­ mı? Son­ra­dan dü­ğüm­ler çö­zül­dü. Ne­den ol­ma­sın? Her dil, bil­me­ce­de­ki söz­ler gi­bi ken­di ye­ri­ni bul­muş­tu. Ora­da Türk­çe, bu­ra­da Er­me­ni­ce, sol ta­raf­ta Al­man­ca, saÄŸ ta­raf­ta Ä°n­gi­liz­ce, ön sı­ra­da Fran­sız­ca. Gün­ler­ce, bit­me­yen se­ne­ler­ce, oku­dum, yaz­dım, yaz­dım, oku­dum. An­ne­me ve ba­ba­ma “Ben ne sa­ya ne el­bi­se di­ke­rim!” di­ye ilan et­tim. Dil­den di­le geç­ti­ği­mi an­la­dı­lar ve hiç­bir za­man ba­na “vak­ti­ni bo­şa har­cı­yor­sun” de­me­di­ler. Bir gün an­ne­an­nem Pa­ris’e zi­ya­re­te gel­miş­ti, ben ya­zıp du­ru­yor ve yaz­dık­la­rı­mı ha bi­re öf­key­le atı­yor­dum. Ya­rı Türk­çe ya­rı Er­me­ni­ce di­liy­le bana “Hay­de! Ba­re, ba­re!”* de­di ve gül­dü. O çok­tan­dır an­la­mış­tı: Dil­le­rin için­de ve et­ra­fın­da ya­şa­mak için öf­ke de­ğil sa­bır la­zım­dı.

Dil ve ön­söz

Aras Yayın­cılık benden kitabımın Türkçe çevirisi için bir ön­söz yazmamı rica et­tiÄŸin­de nasıl yazacağımı, ne yazacağımı bil­miyor­dum. Böy­le bir metin yaz­mak ak­lım­dan hiçbir zaman geç­memiş­ti, geçemez­di. Oğ­lumla ve kızım­la Fran­sız­ca dert­leş­tim, “Ben bunu yapamayacağım! ” dedim. Bil­mem der­dimi on­lara an­latabil­dim mi? Çün­kü beni yal­nız başıma bırakıp ken­di dil­lerine dal­dılar, yani beraber müzik çal­maya baÅŸladılar. On­ları din­ledik­çe, ön­sözün söz­leri bana doğ­ru yavaÅŸ yavaÅŸ gelip gecemi gün­düz yap­tılar.
Nisan 2007