Ayrımcı Sözlük
“500 yıl efendiliÄŸini ettiÄŸimiz, sütçü Bulgarlar,
domuz çıbanı Sırplar ve meyhaneci Yunanlar.”[1]
“Acemi nalbant gavur eÅŸeÄŸinde dener kendini“[2]: “MesleÄŸinde yeni olan kimse, ilk denemelerini gözden çıkarılabilecek malzeme üzerinde yapar” anlamına gelen ayrımcı bir atasözü. Aynı atasözünün Kürtler üzerinden de dillendirildiÄŸi görülmektedir.
“Bugün pazar, gavurlar azar“[3]: Gayri-Müslimleri aÅŸağılamaya yönelik ayrımcı bir deyiÅŸ.
“Gavur“: Bu kelime, günlük dilde Gayri-Müslim ile kötüyü özdeÅŸleÅŸtirir. Argo kullanım anlamı ise “kasap”tır.[4] “- Ä°ttihatçı ne demek? – Ä°ttihatçı mı? SavaÅŸta bunlar yendirmiÅŸ bizi… Vatan hainiymiÅŸ bunlar… BildiÄŸin, gavur…”[5]
“Gavur … gibi yanmak“: Irkçı ve cinsiyetçi argo bir deyiÅŸ. “Reco’nun bin bir emekle çizdiÄŸi resimleri gavur … gibi yanan sobaya soktu.” (Metin Kaçan – Ağır Roman)[6]
“Gavur etmek“[7] / “Gavur olmak“: BoÅŸa götürmek anlamında kullanılan ayrımcı bir deyim.
“Gavur eziyeti“: Bile bile verilen zahmeti ya da eziyetli iÅŸi anlatmak için kullanılan ayrımcı bir deyim.
“Gavur gavurluÄŸunu yapar“: Kötüden kötülük gelir anlamında kullanılan ayrımcı bir deyiÅŸ.
“Gavur icadı“: Özellikle teknik konudaki yeniliklere yönelik tutucu duruÅŸun ayrımcılıkla birleÅŸen ifadesi.
“Gavur inadı“: YumuÅŸatılamayacak inat türünü anlatan ayrımcı bir deyim.
“Gavur orucu gibi uzamak“: Bir iÅŸin gereÄŸinden çok sürdüğü anlamında kullanılan ve Türk Dil Kurumu sözlüğünde halen bulunabilen ayrımcı bir deyim.
“Gavur ölüsü“: Günahı bol olduÄŸu için oldukça ağır anlamına gelen bu ayrımcı deyim, gayri-Müslimleri aÅŸağılama amacı güder.
“Gavur tohumu” / “Gavur dölü“: Gayri-Müslimleri aÅŸağılamak için kullanılan bu ayrımcı deyim, Müslüman bir kimse için kullanıldığında “hain” anlamına gelir.
“Gavur tüfeÄŸi gibi yatmak“: “Ä°ÅŸe yaramaz”, “tembel” anlamında kullanılan ayrımcı bir deyim.
“Gavurun (cavırın) ekmeÄŸini yiyen, gavurun kılıcını çalar (kuÅŸanır)“[8]: “KiÅŸi, hoÅŸlanmasa da, geçimini saÄŸlayan kiÅŸiye hizmet eder.” anlamında kullanılan ve Türk Dil Kurumu sözlüğünde halen bulunabilen ayrımcı bir atasözü.
“Ä°stavroz fidesi“: Hıristiyanlara karşı kullanılan bu ayrımcı deyim, “gavur tohumu” ile aynı anlama gelir.
“Ä°stavrozundan baÅŸlamak“: Hıristiyanlara ayrımcı bir gönderme yapan bu deyim, ağır küfür edileceÄŸini belirterek göz korkutma amacı güder.
“Ä°stavrozunu ÅŸaşırmak“: Neye uÄŸradığını bilmemek anlamına gelen ayrımcı bir deyim.
“40 yıldır patriÄŸin eÅŸeÄŸini becermek“: Bu ırkçı ve cinsiyetçi deyiÅŸ, tecrübeli kiÅŸileri betimlemek için kullanılır.
“Kürt, gavura göre Müslümandır“: Kürtleri “kötünün iyisi” olarak gösteren, hem gayri-Müslimleri hem de Kürtleri aÅŸağılayan ırkçı bir deyiÅŸ.
“Papaz“: Hırıstiyan din adamı anlamına gelen bu terim argo kullanımında; “hoÅŸgörüsüz ve yaÅŸlı kimse”, “yaÅŸlı ve nemrut erkek” ve “hela” anlamına gelir.[9]
“Papaz olmak“: Ä°ki ya da daha fazla kiÅŸi arasındaki iliÅŸkinin bozulması durumunda kullanılan ayrımcı bir argo deyiÅŸ.
“Papaz uçurmak“: İçkili alem yapmak anlamına gelen ayrımcı bir argo deyiÅŸ. “Bir akÅŸam ÅŸunun ÅŸurasındaki incirlerin altında çilingir sofrasını kurup bir papaz uçuralım.”[10]
“Papaza borcunu ödemek“: Ä°ÅŸemek, dışkılamak anlamına gelen ayrımcı bir argo deyiÅŸ.[11]
“Papaza gitmek“: Tuvalete gitmek anlamına gelen ayrımcı bir argo deyiÅŸ.[12]
“Papazcı“: Üçkağıtçı anlamına gelen ayrımcı bir argo deyiÅŸ.[13]
“Papazı bulmak“: Kötü bir sonuçla karşılaÅŸmak ya da ölmek anlamına gelen ayrımcı bir argo deyiÅŸ. “Senin pencereye bir erketeci koymazsan hep beraber papazı bulduÄŸumuz gündür, gözünü seveyim babacığım, göster kendini.”[14]
“Papazı kaçırmak“: Bu ayrımcı argo deyiÅŸ, eÄŸlencenin dozunu kaçırmak anlamına gelir.[15]
“Para kısmını gavur kazanır, Müslüman harcar“[16]: Özellikle İç Anadolu’da kullanılan gayri-Müslimlere yönelik ayrımcı bir atasözü. Ör: “Bir zamanlar ‘Parayı gavur kazanır, Müslüman yer’ dermiÅŸiz. Çoktandır, ‘Araçları gavur yapar, biz hazıra konarız keka!’ diyoruz.”[17]
Notlar:
1- Yusuf Akçura, Türk Yurdu Dergisi, Cilt. 3, 1913.
2- Ömer Asım Aksoy, Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü 2 Deyimler Sözlüğü, İstanbul: İnkilap Kitabevi, m. 15.
3- Margulies, bu deyişin Yahudilere uyarlanmış bir versiyonunu, İstanbul Yahudileri üzerine yazdığı kitabın başlığı için kullanmıştır: Roni Margulies, Bugün Pazar Yahudiler Azar: İstanbul Yahudileri Hakkında Kişisel Bir Gözlem, Kanat Kitap, 2006.
4- Hulki Aktunç, Türkçe’nin Büyük Argo Sözlüğü, Ä°stanbul: Yapı Kredi Yayınları, 1. Baskı, 1998, s. 119.
5- Kemal Tahir, Yorgun Savaşçı, İstanbul: İthaki Yayınları, 3. Baskı, 2007, s. 14.
6- A.g.e., s. 119.
7- A.g.e., s. 119.
8- Ömer Asım Aksoy, Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü 2 Deyimler Sözlüğü, İstanbul: İnkilap Kitabevi, m. 1230.
9- Aktunç, s. 233.
10- Osman Cemal Kaygılı – Çingeneler, s. 234.
11- A.g.e., s. 233.
12- A.g.e., s. 233.
13- A.g.e., s. 233.
14- Ratip Tahir Burak – Hapishane Hatıraları, s. 233 – 234.
15- A.g.e., s. 234.
16- Kemal Tahir, Rahmet Yolları Kesti, İstanbul: İthaki Yayınları, 4. Baskı, 2011, s. 71.
17- Kemal Tahir, Yorgun Savaşçı, s. 111.