Զրոյց մը Ռուբէն Խաչերի հետ

Նորայր Տատուրեան

– Ô±Õ¶Õ¸Ö‚Õ¶Õ½ Ռուբէն Ô½Õ¡Õ¹Õ¥Ö€Ö‰ Ô½Õ¡Õ¹Õ¥Ö€ Õ¥Õ²Õ¡Õ® Õ§ Õ°Ö…Ö€Õ½ անու­նը։ Õ„Õ¥Õ¶Ö„ Սա­­ճոնեան Õ¥Õ¶Ö„Ö‰

Զրու­­ցա­­­կիցս Õ«Ö€ Õ°Ö…Ö€ անու­­նը որ­­պէս մա­­կանուն որ­­դեգրած Ռու­­բէն Խա­­չերն Õ§, մա­­րաշ­­ցի երա­­ժիշտ, կա­­մաւոր զի­­նուոր Խա­­չեր Սա­­ճոնեանի Õ¥Ö…Õ©Õ¨ զա­­ւակ­­նե­­­րէն հին­­գե­­­րոր­­դը, Õ¸Ö€ Õ«Ö€ սե­­րունդի բազ­­մա­­­թիւ հա­­յոր­­դի­­­ներու Õ¶Õ´Õ¡Õ¶ Õ¥Õ²Õ¥Ö€ Õ§ Պէյ­­րութի Թռչնոց Ô²Õ¸ÕµÕ¶ որ­­բա­­­նոց-վար­­ժա­­­րանի բնա­­կիչ­­նե­­­րէն մէ­­կը։ Ô±Õ¶ Õ¯Õ¨ պատ­­մէ Õ«Ö€ Õ¥Ö‚ Õ«Ö€ Õ°Ö…Ö€ ոդի­­սակա­­նը, Մա­­րաշէն Հա­­լէպ, Պէյ­­րութ Õ¡ÕºÕ¡ «Թռչնոց Բոյն» եր­­կա­­­րող հէ­­քիաթ Õ´Õ¨Ö‰ Ô±Õ¶Õ¸Ö€ պատ­­մութիւ­­նը տե­­սանե­­լի Õ¸Ö‚ առար­­կա­­­յական Õ¯Õ¨ դառ­­նայ, Õ¥Ö€Õ¢ պար­­բե­­­րաբար կ՚ակ­­նարկէ Õ«Ö€ Õ°Ö…Ö€ պատ­­կա­­­նած քա­­նի Õ´Õ¨ իրե­­րու, – Մա­­րաշէն մնա­­ցորդ մա­­սունքներ, – Õ¸Ö€Õ¸Õ¶Ö„ հրա­­շաբար փրկո­­ւած Õ¸Ö‚ Õ¡ÕµÕªÕ´ բնա­­կու­­թիւն Õ£Õ¿Õ¡Õ® Õ¥Õ¶ Ô¼Õ¸Õ½ Ան­­ճե­­­լըսի Õ«Ö€ Õ¿Õ¡Õ¶ Õ´Õ§Õ»Ö‰ Ô±ÕµÕ½ բո­­լորը մա­­մու­­լի Õ´Õ§Õ» տե­­ղադ­­րե­­­լու Õ¥Ö‚ յա­­ւեր­­ժացնե­­լու նպա­­տակով մտեր­­միկ զրոյց Õ´Õ¨ կ՛ու­­նե­­­նանք՝ բա­­ժակ Õ´Õ¨ թէ­­յի բոյ­­րով հա­­մեմո­­ւած։ Ռու­­բէն Խա­­չերի խօս­­քը Õ¯Õ¨ Õ½Õ¯Õ½Õ« հօ­­րենա­­կան նա­­խապատ­­մութեամբ։

– Õ€Õ¡ÕµÖ€Õ½ Õ¥Õ²Õ¡Õ® Õ§ Մա­­րաշ­­ցի։ Õ€Õ«Õ¶Õ£ եղ­­բայր Õ§Õ«Õ¶Ö‰ Õ€Õ«Õ¶Õ£Õ¶ Õ¡Õ¬ նո­­ւագող Õ¥Õ²Õ¡Õ® Õ¥Õ¶ ար­­հեստով։ ÔµÖ€Õ¢ Õ¸Ö€ Մա­­րաշի ջար­­դը Õ¥Õ²Õ¡Õ® Õ§, Õ°Õ¡ÕµÖ€Õ½ Հա­­լէպէն վե­­րադար­­ձեր Õ§ Õ¿Õ¸Ö‚Õ¶, որ­­պէսզի ըն­­տա­­­նիքին ÖƒÖ€Õ¯Õ§Ö‰ Ô±ÕµÕ¶ ժա­­մանակ Õ«Ö€ Õ¥Ö€Õ¥Ö„ ան­­չա­­­փահաս զա­­ւակ­­նե­­­րը Õ¥Ö‚ կի­­նը մոր­­դո­­­ւած Õ£Õ¿Õ¥Ö€ Õ§Ö‰ Õ€Õ¡ÕµÖ€Õ½ Õ¡ÕºÕ¡ կ՛եր­­թայ Իս­­կենտե­­րուն Õ¸Ö‚ Õ°Õ¸Õ¶ Õ£Õ¿Õ¶Õ§ եր­­կու եղբայրնե­­րը։ ÕˆÖ€Õ¸Õ· ժա­­մանակ Õ´Õ¨ Õ°Õ¸Õ¶ Õ¯Õ¨ Õ´Õ¶Õ¡Õ¶, Õ¡ÕºÕ¡ կ՛եր­­թան Հա­­լէպ։ Հա­­լէպի Õ´Õ§Õ» Õ¯Õ¨ Õ£Õ¿Õ¶Õ¥Õ¶ իրենց Õ´Õ¥Õ® եղ­­բայրը, մա­­սամբ խե­­լագա­­րուած։ Õ€Õ¸Õ¶ Õ§, Õ¸Ö€ Õ°Õ¡ÕµÖ€Õ½ Õ¯Õ¨ ծա­­նօթա­­նայ Զէյ­­թունցի Õ¡Õ²Õ»Õ¯Õ¡Õ¶ Õ´Õ¨ Õ°Õ¥Õ¿Ö‰ Նո­­րէն կ՛ամուսնա­­նայ։ Õ„Ö…Ö€Õ½ անու­­նը Õ¥Õ²Õ¡Õ® Õ§ Սի­­մա Դա­­թոյեան։ Միացեր Õ¥Õ¶, ամուսնա­­ցեր Õ¥Õ¶ Õ¥Ö‚ Õ¶Õ¸Ö€ Õ¢Õ¸ÕµÕ¶ կազ­­մեր Õ¥Õ¶Ö‰ Õ€Õ¡ÕµÖ€Õ½ Õ¡ÕµÕ¤ ամուսնու­­թե­­­նէն դար­­ձեալ կ՛ու­­նե­­­նայ զա­­ւակ­­ներ. Õ°Õ«Õ¶Õ£ Õ¿Õ²Õ¡Õµ, եր­­կու աղ­­ջիկ։ ÔµÕ½ հին­­գե­­­րորդն Õ¥Õ´Ö‰

Սուրճի սե­­ղանի վրայ է իր երա­­ժիշտ-խմբա­­ւար հօր նո­­ւագի ձե­­ռագիր տետ­­րա­­­կը։ Մե­­լանով ու նա­­խորդ դա­­րու ճա­­շակով գե­­ղագ­­րո­­­ւած պա­­րանո­­ւագ­­նե­­­րու եւ ու­­րախ առիթ­­նե­­­րու եր­­գե­­­րու ըն­­տրանի մըն է ան, որ կը պա­­րու­­նա­­­կէ թան­­կօ մը, չար­­լիսթոն մը, եւ այլն.։

– Ô¸Õ½Õ¿ լսե­­լուս, Հա­­լէպի Õ´Õ§Õ» խնճոյքնե­­րու Õ¯Õ¡Õ´ հար­­սա­­­նիքի կ՛եր­­թան Õ¥Õ²Õ¥Ö€Ö‰ Ô¿Õ¡Õ´ ին­­քը Õ´Õ« քա­­նի հո­­գի Õ¯Õ¨ Õ²Ö€Õ¯Õ§ Õ¥Õ²Õ¥Ö€, ըսե­­լով՝ «Գա­­ցէք Õ¡ÕµÕ½ Õ«Õ¶Õ¹ Õ¿Õ¥Õ² նո­­ւագե­­ցէքե։ Ô±Õ¶ Մա­­րաշի Õ´Õ§Õ» նո­­ւագած Õ§, բայց որ­­քա՛ն ժա­­մանակ Õ¥Ö‚ ինչպէ՛ս՝ Õ¹Õ¥Õ´ գի­­տեր։ Ô»Õ¶Ö„ մաս­­նա­­­ւոր նո­­ւագա­­խումբ Õ´Õ¨ Õ¹Õ§ ու­­նե­­­ցած, բայց գի­­տեմ, Õ©Õ§ նո­­ւագեր Õ¥Õ¶ քա­­ղաքի լա­­տին կա­­թոլիկ­­նե­­­րու եկե­­ղեցիին Õ´Õ§Õ»Ö‰ Քլա­­րինէթ Õ¯Õ¨ նո­­ւագէր։ ÔµÕ½ անի­­կա տե­­սած Õ¥Õ´Ö‰ Ô»Ö€ նո­­ւագած քլա­­րինէ­­թը դժբախ­­տա­­­բար Õ¹Õ¥Õ´ գի­­տեր, Õ©Õ§ Õ¸Õ›Ö‚Ö€ գնաց։

Ան կը բա­­ցատ­­րէ նաեւ, թէ հայ­­րը Հա­­լէպի մէջ ին­­չո՞ւ «ժէ­­նէրալ» կը կո­­չուէր։

– Հա­­սակա­­ւոր Õ§ Õ¥Õ²Õ¥Ö€, Õ¸Ö‚ որ­­պէս ֆրան­­սա­­­կան բա­­նակի Õ½ÕºÕ¡Õµ Õ¥Ö‚ նո­­ւագա­­խումբի պա­­տաս­­խա­­­նատու՝ բո­­լորն Õ¡Õ¬ Õ« յար­­գանք՝ «ժե­­ներալ» կո­­չեր Õ¥Õ¶ Õ¦Õ«Õ¶Ö„, որ­­պէս նո­­ւագա­­խումբի խմբա­­ւար Õ¯Õ¡Õ´ կար­­գադրիչ։

Պա­­տերազ­­մը եւ տե­­ղահա­­նու­­թիւնը երբ վերջ կու տայ Մա­­րաշի հայ­­կա­­­կան կեան­­քին եւ «չար­­լիսթոն»նե­­րուն, Սա­­ճոնեան ըն­­տա­­­նիքն ալ կ՚ըն­­դունի իր բա­­ժինը։

– Դժբախ­­տաոար Õ¹Õ¥Õ´ յի­­շեր բո­­լոր հօ­­րեղ­­բայրնե­­րուս անուննե­­րը … Ô¿Õ¡Ö€ Ան­­տօ­­­նը, Վար­­դա­­­նը, Յով­­սէ­­­փը , Õ«Õ½Õ¯ Վար­­դա­­­նը ÕºÕ¦Õ¿Õ«Õ¯ եղ­­բայրը Õ¥Õ²Õ¡Õ® Õ§Ö‰ Õ„Õ¡ÕµÖ€Õ½ ու­­նե­­­ցեր Õ§ եղ­­բայր Õ´Õ¨ Õ´Õ«Õ¡ÕµÕ¶Ö‰ Ô±Õ¶Õ¸Õ¶Ö„ Õ¡Õ¬ պա­­տահ­­մամբ Հա­­լէպի Õ´Õ§Õ» Õ£Õ¿Õ¥Ö€ Õ¥Õ¶ զի­­րար։ Ô±Õ¶ Õ¯Õ¨ պատ­­մէր, Õ©Õ§ Ö…Ö€ Õ´Õ¨, Õ´Ö…Ö€Õ½ ապ­­րած թա­­ղը քա­­նի Õ´Õ¨ փայ­­տա­­­հատ Õ¥Õ¯Õ¡Õ® Õ¥Õ¶ ÖƒÕ¡ÕµÕ¿ կտրե­­լու։ Դի­­մացը, դրա­­ցիէն Õ»Õ¸Ö‚Ö€ ու­­զեր Õ¥Õ¶Ö‰ ÔµÖ€Õ¢ Õ¸Ö€ Õ´Õ¡ÕµÖ€Õ½ Õ¥Õ¬Õ¥Ö€ Õ§ Õ»Õ¸Ö‚Ö€ տա­­լու, մար­­դը ապ­­շած կե­­ցեր Õ§, Õ¨Õ½Õ¥Ö€ Õ§, Õ¸Ö€ Õ¡ÕµÕ½ Õ¿Õ¥Õ²Õ¤ «պէն»ի ÕºÕ§Õ½ Õ¢Õ¡Õ¶ Õ´Õ¨ Õ¯Õ¡ÕžÕµÖ‰ «Այո» Õ¨Õ½Õ¥Ö€ Õ§ Õ´Õ¡ÕµÖ€Õ½Ö‰ «Դուն Սի­­ման ես», ու­­րա­­­խացեր Õ§ մօ­­րեղ­­բայրս։ Ô±ÕµÕ¤ Ö…Ö€ Ö„Õ¸ÕµÖ€ եղ­­բայր միացեր Õ¥Õ¶Ö‰ Բայց 1945-46Õ« գաղ­­թին Հա­­յաս­­տան գա­­ցած Õ§ եղ­­բայրը։ Õ„Õ¡ÕµÖ€Õ½ առան­­ցին մնա­­ցեր Õ§Ö‰ Ու­­րիշ մէ­­կը չու­­նէր։

Ապա կը պատ­­մէ, թէ ինչպէ՛ս Հա­­լէպի Նոր գիւղ հա­­յաբ­­նակ թա­­ղամա­­սի մէջ յետ-պա­­տերազ­­մեան տա­­րինե­­րը եղան նոր զրկանքնե­­րու եւ պայ­­քա­­­րի տա­­րիներ, ապա երեք քոյր-եղ­­բայր յայտնո­­ւեցան որ­­բա­­­նոցի մէջ։

– Õ€Õ¡ÕµÖ€Õ½ զի­­նուո­­րական Õ¥Õ²Õ¡Õ® Õ§, Õ´Õ«Õ·Õ¿ զօ­­րանոց Õ¥Õ²Õ¡Õ® Õ§Ö‰ ÕˆÕžÖ‚Ö€ Õ§Ö€ զօ­­րանո­­ցը… Հա­­ւանա­­բար քա­­ղաքին Õ´Õ§Õ¯ ծայ­­րը, Õ¡ÕµÕ¤ պատ­­ճա­­­ռով տու­­նը Õ·Õ¡Õ¿ Õ¹Õ§Ö€ կե­­նար։ Այ­­սինքն Õ°Ö…Ö€Õ½ Õ·Õ¡Õ¿ Õ¹Õ¥Õ´ տե­­սած։ Õ„Ö…Ö€Õ½ աւե­­լի Õ¯Õ¨ յի­­շեմ։ Ան­­գամ Õ´Õ¨ դպրոց Õ¥Õ¯Õ¡Ö‚, Õ¦Õ«Õ½ Õ¡Õ¼Õ¡Ö‚Ö‰ Տան ճամ­­բուն Õ¾Ö€Õ¡Õµ տե­­սանք գեր­­մա­­­նական մո­­թորքլիստներ՝ եր­­կու զի­­նուոր­­նե­­­րով։ Ô±Õ¶Õ¸Õ¶Ö„ խու­­զարկում Õ¯Õ¨ կա­­տարէին։ Õ„Õ¡ÕµÖ€Õ½ ան­­մի­­­ջապէս Õ°Ö…Ö€Õ½ վե­­րար­­կուն, զի­­նուո­­րական գլխար­­կը Õ¥Ö‚ պո­­թը (Õ´Õ¸ÕµÕ¯) տոպ­­րա­­­կի Õ´Õ¨ Õ´Õ§Õ» Õ¤Ö€Õ¡Ö‚, խո­­հանո­­ցի գե­­տինը, Õ¸Ö‚Ö€ Õ¯Ö€Õ¡Õ¯ Õ¯Õ¨ վա­­ռէին, փո­­րեց, Õ¸Ö‚ զա­­նոնք Õ°Õ¸Õ¶ թա­­ղեց։ Ô±ÕµÕ¶ ժա­­մանակ Õ°Ö…Ö€Õ½ Õ½Õ¸Ö‚Ö€Õ¶ Õ¡Õ¬ բռնեց Õ´Õ¡ÕµÖ€Õ½, Õ¶Õ¥Õ² վար­­դա­­­նոց Õ´Õ¨ Õ¯Õ¡Ö€, վար­­դի պար­­տէզ, այդտե­­ղը թա­­ղեց։ Õ•Ö€ Õ´Õ¨Õ¶ Õ¡Õ¬ դպրո­­ցէն Õ¥Õ¯Õ¡Õµ, ին­­ծի Õ¯Õ¿Õ¸Ö€ Õ´Õ¨ հաց տո­­ւաւ։ Մա­­մայիս Õ¨Õ½Õ«. «Մա­­մա Õ¡Õ½ Õ«ÕžÕ¶Õ¹ տե­­սակ հաց Õ§, ամէ­­նը Õ½Õ¥Öƒ-Õ½Õ¥Ö‚ բա­­ներ Õ¯Õ¡Õ¶ մէ­­ջը»։ Õ„Õ¡ÕµÖ€Õ½ նա­­յեցաւ, «Կե՛ր Õ¿Õ²Õ¡Õ½, Õ¡Õ½Õ¸Õ¶Ö„ կ՚ու­­տո­­­ւին», Õ¨Õ½Õ¡Ö‚Ö‰ Կ՚երե­­ւայ, Õ©Õ§, Առա­­ջին հա­­ղոր­­դութեան առի­­թով Õ¡ÕµÕ¤ կար­­կանդա­­կը տո­­ւած Õ§Ö€Ö‰ Հա­­լէպ ճիզ­­վիտնե­­րուն դպրո­­ցը գա­­ցեր Õ¥Õ´Ö‰ Õ€Õ¡ÕµÖ€Õ½ 46-Õ«Õ¶ մա­­հացեր Õ§, Õ´Õ¡ÕµÖ€Õ½ Õ¡Õ¬ 48-Õ« սկիզ­­բը մե­­ռեր Õ§Ö‰ Õ€Õ¡ÕµÖ€Õ½ 1878-Õ« Õ®Õ¶Õ¸Ö‚Õ¶Õ¤ Õ§Ö‰ Õ„Õ¡ÕµÖ€Õ½ Õ¡Õ¬ աւե­­լի երի­­տասարդ Õ§Ö€Ö‰ ÔµÖ€Õ¢ Õ´Õ¡ÕµÖ€Õ¶ Õ¡Õ¬ մա­­հացաւ, Õ¿Õ¡Õ¶ Õ´Õ§Õ» Õ¥Ö…Õ©Õ¨ հո­­գի մնա­­ցինք։ Õ„Õ¥Õ® Ö„Õ¸ÕµÖ€Õ½, Õ¸Ö€ Õ¡ÕµÕ¶ Õ¡Õ¿Õ¥Õ¶ 14-15 տա­­րեկան էր՝ ամուսնա­­ցեր Õ§Ö€ ար­­դէն։ Õ†Õ¡Õ­ Ö„Õ¡Õ¶ Õ´Õ¡ÕµÖ€Õ½ մեռ­­նի­­­լը Õ«Ö€Õ¥Õ¶ անուսնա­­ցուց։ Ան­­կէ յե­­տոյ Õ´Õ¥Õ¶Ö„ տու­­նը մնա­­ցինք։ Ô¿Õ¨ յի­­շեմ, Õ©Õ§ հօ­­րեղ­­բօրս Õ¿Õ¡Õ¶ դի­­մացը Õ´Õ¥Ö€ «մա­­մային»՝ Մա­­րիա Ճա­­քըպ­­սը­­­նի որ­­դեգրած աղ­­ջի­­­կը Õ¯Õ¡Ö€Ö‰ ÔµÖ€Õ¢ Õ¸Ö€ հօ­­րեղ­­բօրս կի­­նը Õ¯Õ¨ տես­­նայ, Õ¸Ö€ Õ°Õ¸Õ¶ Õ¥Õ¯Õ¡Õ® Õ§ «մա­­ման», կ՚եր­­թայ, բա­­րեխօ­­սու­­թիւն Õ¯Õ›Õ¨Õ¶Õ§Ö‰ Ճա­­քըպ­­սը­­­նը «Կ՚ըլ­­լայ, բե­­րէք», Õ¯ÕšÕ¨Õ½Õ§Ö‰ ÕŠÕ¦Õ¿Õ«Õ¯ Ö„Ö€Õ¸Õ»Õ½ Ան­­նա­­­յին հե­­տը Õ¯Õ¨ տա­­նի Լի­­բանան որ­­բա­­­նոց։ Ô±Õ¶Õ¶Õ¡Õ¶ Õ¡ÕµÕ¶ Õ¡Õ¿Õ¥Õ¶ մէ­­կու­­կէս Õ¯Õ¡Õ´ եր­­կու տա­­րեկան Õ§Ö€Ö‰ Եր­­կու Õ¥Ö€Õ¥Ö„ Õ¡Õ´Õ«Õ½ Õ¾Õ¥Ö€Õ»Õ¶ Õ¡Õ¬, Ապ­­րիլ 3-Õ«Õ¶ Õ´Õ¥Õ¶Ö„ կ՚եր­­թանք Լի­­բանան. Õ¥Õ½ Õ¥Ö‚ Õ«Õ´ ÕºÕ¦Õ¿Õ«Õ¯ եղ­­բայրս՝ Մի­­քայէ­­լը։ Ô»Õ½Õ¯ մե­­ծերը մնա­­ցին Հա­­լէպի Õ´Õ§Õ»Ö‰

Որ­­բա­­­նոցի յի­­շատակ­­նե­­­րը վառ են։ Երա­­նու­­թեամբ կը պատ­­մէ ան լաւ կազ­­մա­­­կեր­­պո­­­ւած եւ ապա­­հով որ­­բա­­­նոցի օրե­­րէն քա­­ղուած պատ­­կերներ։

– Առա­­ջին գի­­շերը պառ­­կե­­­ցանք ÕŠÕ¸Ö‚Ö€Õ³ Հա­­մու­­տի Õ´Õ§Õ»Ö‰ Յա­­ջորդ Ö…Ö€Õ¨ տի­­կին Õ´Õ¨ Õ´Õ¥Õ¦ դպրոց տա­­րաւ [Ճի­­պէյլ, Պէյ­­րութէն 20 քի­­լոմե­­թէ հիւ­­սիս, Մի­­ջերկրա­­կանի Õ¡ÖƒÕ«Õ¶, պատ­­մա­­­կան Պիպ­­լոս քա­­ղաքը]Ö‰ Õ€Õ¸Õ¶ Õ´Õ¥Õ¦ յանձնեց Մա­­րիա Ճա­­քըպ­­սը­­­նին։ Õ”Ö€Õ¸Õ»Õ½ Õ¨Õ½Õ«Õ¶, «Եղ­­բայրներդ եկան»։ Առա­­ջին ան­­գամ Ö„Ö€Õ¸Õ»Õ½ տե­­սայ…Ö‰ Դպրո­­ցը եր­­ջա­­­նիկ Õ§Õ«Õ¶Ö„Ö‰ Ընդհան­­րա­­­պէս ար­­դէն որ­­բա­­­նոց եղող­­նե­­­րը եր­­կու, Õ¥Ö€Õ¥Ö„, եր­­բեմն Õ¹Õ¸Ö€Õ½ զա­­ւակ կ՛ըլ­­լա­­­յին Õ¥Ö‚ անոնց մայ­­րե­­­րը Õ¥Õ¯Õ¡Õ® կ՛ըլ­­լա­­­յին։ Շա­­տերուն մայ­­րե­­­րը Õ°Õ¸Õ¶ կ՛աշ­­խա­­­տէր։ Õ„Õ¥Õ¶Ö„ Õ¸Ö€Õ¸Õ· խումբե­­րու բաժ­­նո­­­ւած Õ§Õ«Õ¶Ö„Ö‰ Ô±Õ´Õ§Õ¶ Õ´Õ§Õ¯ Õ­Õ¸Ö‚Õ´Õ¢Õ¨ Õ¹Õ¸Ö€Õ½-Õ°Õ«Õ¶Õ£ տղոց­­մէ Õ¯Õ¨ բաղ­­կա­­­նար։ Ô±Õ´Õ§Õ¶ մէ­­կը բա­­կերու բաժ­­նո­­­ւած Õ§Ö€Ö‰ ÕŠÕ§Õ¿Ö„ Õ§Ö€ առ­­տու կա­­նուխ ել­­լէինք Õ¸Ö‚ Õ¶Õ¡Õ­ Õ¡ÕµÕ¤ բա­­կերը մաք­­րէինք։ Ան­­կէ յե­­տոյ զան­­գա­­­կը Õ¯Õ¨ զար­­նո­­­ւէր Õ¸Ö‚ Õ´Õ¥Õ¶Ö„ մար­­զանքի ÕºÕ§Õ¿Ö„ Õ§Ö€, Õ¸Ö€ եր­­թա­­­յինք։ Մար­­զանքէն Õ¾Õ¥Ö€Õ» լո­­ւացո­­ւիլ Õ¥Ö‚ ճա­­շարան։ Ճա­­շէն վերջ՝ աղօթ­­քի։ Աղօթ­­քէն Õ¾Õ¥Ö€Õ» դպրոց Õ¯Õ¨ Õ½Õ¯Õ½Õ§Õ«Õ¶Ö„Ö‰ Ô±Õ½Õ¸Õ¶Ö„ իրա­­րու Õ¥Õ¿Õ¥Ö‚, Õ¡Õ´Õ§Õ¶ Ö…Ö€ Õ¶Õ¸ÕµÕ¶Õ¶ Õ§Ö€…Ö‰ Ան­­շուշտ, Õ©Õ§ հա­­յերէն Õ¯Õ¨ խօ­­սէինք։ Ô±Õ´Õ§Õ¶Õ¶ Õ¡Õ¬ հա­­յերէն Õ¯Õ¨ խօ­­սէին, նե­­րառեալ Õ«Õ›Õ¶Ö„Õ¨ մա­­մա Ճա­­քըպ­­սը­­­նը։ Ô»Ö€ մայ­­րե­­­նի լե­­զուն ան­­շուշտ գի­­տէր, անգլե­­րէն Õ¡Õ¬ գի­­տէր, բայց հա­­յերէ­­նը Õ·Õ¡Õ¿ Õ¬Õ¡Ö‚ Õ¯Õ¨ խօ­­սէր։ Կա­­յին Õ¶Õ¡Õ¥Ö‚ Õ´Õ« քա­­նի Õ¡Ö€Õ¡Õ¢ քրիս­­տո­­­նեայ Õ¿Õ²Õ¡Ö„, Õ´Õ§Õ¯ Õ°Õ¡Õ¿ Õ¡Õ¬ Õ¡Ö€Õ¡Õ¢ աղ­­ջիկ Õ¯Õ¡Ö€, անու­­նը Սըն­­նի Նի­­ժէթ Õ§Ö€Ö‰ Դպրո­­ցի Õ´Õ§Õ» Õ¬Õ¡Ö‚ Õ§Õ«Õ¶Ö„Ö‰ Õ–Õ¸Ö‚Õ¿ÕºÕ¸Õ¬ Õ¯Õ¨ խա­­ղայինք, սկաու­­տա­­­կան շար­­ժում Õ¯Õ¡Ö€, կա­­մաւոր տղոց ըն­­կե­­­րու­­թիւն Õ¯Õ¡Ö€ Տա­­նիմար­­քա­­­կան…Ö‰

Տա­­նիմար­­քա­­­ցի այդ նո­­ւիրեալ կի­­նը, որ «մայր» էր հա­­զարա­­ւոր հայ որ­­բե­­­րու եւ տե­­ղահա­­նուած­­նե­­­րու հա­­մար, պա­­տաս­­խա­­­նատու էր անոնց սնունդէն, հա­­յեցի դաս­­տիարա­­կու­­թե­­­նէն, հո­­գեւոր կրթու­­թե­­­նէն եւ ապա­­հովու­­թե­­­նէն, պար­­տա­­­ւոր էր նաեւ, ըստ Խա­­չերի խօս­­քով՝ «խիստ» ըլ­­լա­­­լու։

– «Մայ­­րի­­­կը» Õ­Õ«Õ½Õ¿ Õ§Ö€Ö‰ ÔµÖ€Õ¢ Õ¦Õ«Õ¶Ö„ տես­­նա­­­յինք Õ¯Õ¨ փա­­խէինք, Õ¸Ö€ չտես­­նայ։ Õ‡Õ¡Õ¿ Õ­Õ«Õ½Õ¿ Õ§Ö€, բայց Õ·Õ¡Õ¿ գուրգու­­րոտ Õ§Ö€Ö‰ Ô¿Õ¨ գուրգու­­րար, Õ¯Õ¨ համ­­բուրէր, Õ¯Õ¨ շո­­յէր։

Թէեւ ու­­րախ էին որ­­բա­­­նոցի մէջ եւ ապա­­հով, բայց հոն տե­­ղի ու­­նե­­­ցեր են նաեւ ող­­բերգու­­թիւններ։

Դպրո­­ցը ամա­­րանոց մը ու­­նէր, 20 քի­­լոմեթր հե­­ռու Թըր­­զա­­­յա գիւ­­ղին մէջ։ Ամառ­­նե­­­րը հոն կ՛եր­­թա­­­յինք։ Ամէն 15 օրը ան­­գամ մը եր­­կու տղայ, եր­­կու աղ­­ջիկ կու գա­­յին որ­­պէսզի այնտե­­ղի պա­­տաս­­խա­­­նատո­­ւին օգ­­տա­­­կար ըլ­­լան։ Մենք ալ նոյնպէս, շի­­նարա­­րու­­թիւն մը կար, շի­­նարա­­րու­­թեան օգ­­տա­­­կար պի­­տի ըլ­­լա­­­յինք։ Մա­­րիա Ճա­­քըպ­­սը­­­նի խո­­հանո­­ցին տա­­նիքը «սէ­­մէնթ» պի­­տի թա­­փուէր։ Ես եւ Խո­­րէն անու­­նով ինձմէ մեծ տղայ մը եկանք հոն։ Ալ չեմ յի­­շեր եր­­րորդ, չոր­­րորդ օրն էր, սկսանք աշ­­խա­­­տելու։ Վա­­րէն պա­­րոն Յա­­կոբը եր­­կաթնե­­րը կը տար, մենք ալ վե­­րէն կը բռնէինք, կը քա­­շէինք, պա­­րոն Պօ­­ղոսը կը շա­­րէր, որ վեր­­ջը պէ­­թոն թա­­փուէր։ Ալ ինչպէ՞ս եղաւ չեմ գի­­տեր, միասին ին­­կեր ենք եր­­րորդ յար­­կէն։ Երեք յարկ բարձր էր, հին շէնք էր։ Միայն, թէ արթնցայ, որ ին­­ծի կ՛ըսեն. «Ուրտե՞ղդ կը ձա­­ւի»։ Այս խօս­­քը լսե­­ցի։ Հա­­ւաքո­­ւեր էին գլուխս։ Մատս ցցու­­ցի, աջ ոտքս ցցու­­ցի։ Առանց խօ­­սելու ան­­շուշտ։ Մատս կոտ­­րո­­­ւած էր, ակ­­ռա­­­ներս փշրո­­ւած էին, կզակս ծա­­կուած էր, յօնքս պատ­­ռո­­­ւած էր։ Այդ ձե­­ւով հի­­ւան­­դա­­­նոցի մէջ մնա­­ցի։ Եր­­բեմն այ­­ցե­­­լու­­ներ կու գա­­յին։ Իսկ ես կը հարցնէի, թէ Խօ­­րէնը ո՞ւր է։ Կը պա­­տաս­­խա­­­նէին, թէ ու­­րիշ հի­­ւան­­դա­­­նոցի մէջ է։ Կ՚ըսէի, «Հոս թող գայ, քովս այս մահ­­ճա­­­կալը թող նստի»։ Վեր­­ջը հասկցայ, որ Խո­­րէնը տեղ­­ւոյն վրայ մա­­հացեր է։ Եւ այդ տղան, այդ դպրո­­ցին թիւ մէկ տղոց­­մէ էր ու քա­­նի մը օրէն պի­­տի ել­­լէր, շրջա­­նաւարտ պի­­տի ըլ­­լար։

Սե­­ղանի­­կի վրայ ցու­­ցադրո­­ւող ամէն առար­­կայ ու­­նի իր պատ­­մութիւ­­նը, կ՛արթնցնէ ըն­­տա­­­նեկան մէկ այլ յի­­շատակ։

– Ակ­­նո­­­ցը, դգալ­­նե­­­րը, Õ¡ÕµÕ½ ÕºÕ¦Õ¿Õ«Õ¯ սու­­րը, սո­­ւինը, Õ½Õ¸Ö‚Ö€Õ³ աղա­­լու գոր­­ծի­­­քը, ար­­հեստա­­ւորի զա­­նազան գոր­­ծիքնե­­րը, Õ¡Õ½Õ¸Õ¶Ö„ ամէ­­նը եղ­­բօրս քո­­վէն բե­­րած Õ¥Õ´Ö‰ Հա­­լէպէն։ Õ”Ö€Õ¸Õ»Õ½ Ö„Õ¸Õ¾ Õ½Õ¸Ö‚Ö€Õ³Õ« ափ­­սէ Õ´Õ¨ Õ¯Õ¡Ö€Ö‰ Հա­­լէպ Õ¯Õ¡Õ´ Պէյ­­րութ ձգե­­ցինք։ Երա­­նի բե­­րէինք։ Ô»Õ½Õ¯ Õ¡ÕµÕ½ դա­­շոյ­­նի Õ¾Ö€Õ¡Õµ Õ¥Õ½ փո­­րագ­­րել տո­­ւի Õ°Ö…Ö€Õ½ Õ¥Ö‚ Õ´Ö…Ö€Õ½ անուննե­­րը. «Խա­­չեր Սա­­ճոնեան», «Սի­­մա Դա­­թոեան»։

Ապա կը պատ­­մէ սափ­­րի­­­չի խա­­նու­­թի մը մէջ եղած անակնկա­­լը.

– 1955-Õ«Õ¶ որ­­բա­­­նոցէն Õ¥Ö€Õ¢ Õ¥Õ¬Õ¡Õµ, եղ­­բայրս Õ¦Õ«Õ½ սափ­­րի­­­չի Õ´Õ¨ ծա­­նօթա­­ցուց, որ­­պէսզի Õ°Õ¸Õ¶ եր­­թամ։ Õ•Ö€ Õ´Õ¨Õ¶ Õ¡Õ¬ նո­­րէն Õ°Õ¸Õ¶ գա­­ցի։ Քա­­նի Õ´Õ¨ հո­­գի Õ¶Õ½Õ¿Õ¡Õ® Õ§Õ«Õ¶, եր­­կու ծե­­րեր Õ¥Ö‚ Õ´Õ§Õ¯ հո­­գի Õ¡Õ¬ աթո­­ռին Õ¾Ö€Õ¡Õµ Õ§Ö€, Õ¸Ö€ Õ¯Õ¨ սափ­­ռո­­­ւէր։ ÔµÕ½ Õ¡Õ¬ նստե­­ցայ։ Մար­­դը թրքե­­րէնով Õ¨Õ½Õ¡Ö‚, «Աս Õ¿Õ²Õ¡Õ¶ Õ¡Õ¬ Խա­­չերին Õ¿Õ²Õ¡Õ¶ է» (ÕŠÕ¸Ö‚ Õ¿Õ¡ Խա­­չերին օղ­­լուտուր)Ö‰ Õ„Õ«Õ¶Õ¹ Õ¡ÕµÕ¤, Õ¡ÕµÕ¶ մար­­դը ոտ­­քի Õ¥Õ¬Õ¡Ö‚, զի­­նուո­­րական բա­­րեւ Õ´Õ¨ տո­­ւաւ ին­­ծի Õ¸Ö‚ Õ¨Õ½Õ¡Ö‚, «Ասի­­կա Ö„Õ¸Ö‚ Õ°Ö…Ö€Õ¤ յար­­գանքին հա­­մար Õ§Ö‰ Õ”Õ¸Ö‚ Õ°Õ¡ÕµÖ€Õ¤ մե­­զի Õ·Õ¡Õ¿ օգ­­նա­­­կան Õ¥Õ²Õ¡Õ® Õ§, Õ´Õ¥Õ® զի­­նուո­­րական Õ¥Õ²Õ¡Õ® Õ§, նո­­ւագա­­խումբի պա­­տաս­­խա­­­նատու»։ Ô±ÕµÕ¤ ձե­­ւով Õ¡ÕµÕ¤ մար­­դուն յար­­գանքին ար­­ժա­­­նացայ։

Որ­­բա­­­նոցի օրե­­րը կը վեր­­ջա­­­նան ու կը սկսի սե­­փական կեան­­քը որ­­պէս լու­­սանկա­­րիչ։

– Õ„Õ¥Õ¶Ö„ Ան­­ճարցի պա­­րոն Õ´Õ¨ ու­­նէինք, պա­­րոն Կա­­րօն։ Ô±Õ¿Õ¸Ö€ Õ¯Õ¨ հարցնէինք, Õ©Õ§ Õ«Õ›Õ¶Õ¹ ար­­հեստ սոր­­վինք։ Ին­­ծի Õ¨Õ½Õ¡Ö‚, Õ¸Ö€ Õ«Õ´ մա­­տերս եր­­կար Õ¥Õ¶ Õ¸Ö‚ աղո­­ւոր նկա­­րիչ Õ¯Ö€Õ¶Õ¡Õ´ ըլ­­լալ։ Հար­­ցուցի, Õ©Õ§ Õ«Õ›Õ¶Õ¹ Õ§ նկար­­չութիւ­­նը։ Բա­­ցատ­­րեց, Õ¸Ö€ Õ´Õ¸Ö‚Õ© սե­­նեակ կ՛եր­­թան, դե­­ղեր Õ¯Õ¡Õ¶, Õ¤Õ¥Õ² պի­­տի շի­­նեն, Õ¥Ö‚ Õ¡ÕµÕ¬Õ¶Ö‰ ÔµÖ€Õ¢ Õ¸Ö€ 1955-Õ«Õ¶ դպրո­­ցէն Õ¥Õ¬Õ¡Õµ, եղ­­բօրս Õ¨Õ½Õ«, Õ¸Ö€ նկար­­չութիւն պի­­տի սոր­­վիմ։ Ար­­հեստս Õ¡ÕµÕ¤ Õ¥Õ²Õ¡Õ® Õ§ մին­­չեւ Õ¾Õ¥Ö€Õ»Ö‰

«Թռչնոց բոյն»էն ելած երի­­տասար­­դը, ար­­հեստի ալ տի­­րացած, պատ­­րաստ էր ի՛ր բոյ­­նը շի­­նելու։

– Դրա­­ցի Õ§Õ«Õ¶Ö„Ö‰ Պէյ­­րութի Մա­­րաշ թա­­ղամա­­սը Õ¯Õ¨ Õ¶Õ½Õ¿Õ§Õ«Õ¶Ö„, Õ¥Õ½ Õ¥Ö‚ Ö„Õ¸ÕµÖ€Õ½Ö‰ ÕŠÕ¦Õ¿Õ«Õ¯ եղ­­բայրս ար­­դէն ամուսնա­­ցած Õ§Ö€Ö‰ Դի­­մացի դրա­­ցինիս տե­­սայ երի­­տասարդ աղ­­ջիկ Õ´Õ¨Ö‰ Ô±Õ¶ Ö„Ö€Õ¸Õ»Õ½ ըն­­կե­­­րու­­հին Õ¥Õ²Õ¡Õ® Õ§Ö€ ժա­­մանա­­կին։ Ծա­­նօթ Õ¥Õ²Õ¡Õ® Õ§Ö€Ö‰ Անու­­նը՝ Ô±Õ¬Õ«Õ½ Պոյ­­մուշա­­կեան։ Ô±ÕµÕ¤ ձե­­ւով ծա­­նօթա­­ցանք Õ¥Ö‚ ըն­­տա­­­նիք կազ­­մե­­­ցինք։ Ու­­նե­­­ցանք Õ¥Ö€Õ¥Ö„ աղ­­ջիկ, բախ­­տա­­­ւորո­­ւեցանք վեց թոռ­­նի­­­կով։

Ան­­շունչ առար­­կա­­­ները Õ¸Õ£Õ«, պատ­­կա­­­նելիու­­թիւն, ան­­հա­­­տակա­­նու­­թիւն Õ¯Õ¨ ստա­­նան, Õ¥Ö€Õ¢ ըն­­տա­­­նիքի մե­­ծերը աւան­­դազրոյցնե­­րով Õ¯Õ¨ փո­­խան­­ցեն զա­­նոնք յա­­ջորդ սե­­րունդնե­­րուն – մշա­­կու­­թա­­­յին հարստու­­թիւննե­­րը պա­­հելու լա­­ւագոյն ճամ­­բան։ Ô¿Õ¨ յու­­սամ, Õ©Õ§ Õ¡Õ´Õ§Õ¶ Õ°Õ¡Õµ ըն­­տա­­­նիքի յի­­շատա­­կի առար­­կա­­­ները Խա­­չերեան­­նե­­­րու նո­­թատետ­­րին դա­­շոյ­­նի, սո­­ւինի Õ¥Ö‚ սրճա­­ղացի Õ¹Õ¡Öƒ բախ­տա­ւոր ըլ­լան Õ¸Ö‚ պա­հեն իրենց ինքնու­թիւնը՝ սե­փական եր­դի­քի Õ¿Õ¡Õ¯Ö‰

Արտատպուած՝ Ակօսէն