Yazar: Raymond H. KEVORKIAN – Paul B. PABOUDJIAN
Aras Yayıncılık
Son yıllarda ard arda yayımladığı prestij kitaplara bir yenisini daha ekleyen Aras Yayıncılık, Fransalı tarihçi Raymond H. Kévorkian ve Paul B. Paboudjian’ın ortak çalışması olan 1915 Öncesinde Osmanlı Ä°mparatorluÄŸu’nda Ermeniler adlı eseri yayımladı.
Fransa’da yayımlandıktan 20 yıl sonra Türkiyeli okurla buluÅŸan kitap, 1915 öncesinde Ermeni nüfus barındıran 2900’ü aÅŸkın yerleÅŸim biriminin (vilayet, sancak, kaza ve köyler) dökümünü sunuyor. 20. yüzyıl baÅŸlarında taÅŸra bölgelerindeki Ermeni din görevlilerince hazırlanmış olan nüfus istatistiklerini ilk kez gün yüzüne çıkaran kitapta, söz konusu yerleÅŸim yerleri; tarihsel arka planları, sahip oldukları okul, kilise ve manastırlar, eski-yeni isimleri, haritalar ve 1000 kadar görsel eÅŸliÄŸinde yer alıyor.
Ä°ki bölümden oluÅŸan kitabın ilk bölümünde, 19. yüzyılın ikinci yarısıyla birlikte modernleÅŸme sürecine giren Osmanlı Ä°mparatorluÄŸu’nda Ermeni halkının yaÅŸadığı çalkantılı döneme ışık tutuluyor. Ermenilerin eÄŸitim, basın-yayın, din, ekonomi ve politika alanlarında yaÅŸadığı geliÅŸmelerin irdelendiÄŸi ‘Tarih ve Toplumsal Yapı’ baÅŸlıklı bu bölüm, imparatorluÄŸun son 150 yılının Ermeniler özelinde bir panoramasını sunuyor.
Ä°stanbul, Ä°zmir, Ä°zmit, Ankara, Sivas, Trabzon, Kayseri, Adana, Diyarbakır, Erzurum, Van… ‘Ä°nsanlar ve YaÅŸadıkları Topraklar’ adını taşıyan ikinci bölümde, Osmanlı Ä°mparatorluÄŸu’nda yaÅŸayan Ermeni nüfusunun köy köy, kasaba kasaba, ayrıntılı bir dökümü çıkarılıyor. Kévorkian, bunu yaparken yerleÅŸim birimlerinin OrtaçaÄŸ’a, çoÄŸu zaman Roma Ä°mparatorluÄŸu dönemlerine uzanan tarihsel arka planlarını da sunmayı ihmal etmiyor. 20. yüzyıl başında, taÅŸradaki Ermeni din görevlilerince hazırlanmış nüfus dökümlerini temel alan Kévorkian, birkaç kiÅŸi de olsa, Ermeni nüfusu barındıran her köyü 20’nci yüzyıl baÅŸlarında baÄŸlı olduÄŸu kaza, sancak ve vilayet bazında ele alıyor.
Fransızca orijinalinde Ermenice, Rumca, Kürtçe vb. eski adlarıyla anılan, ancak ulus-devlete geçiş sürecinde Türkçeleştirilen köy, bucak gibi yerleşim birimlerinin bugünkü adlarının da Türkçe basımda ilave edilmiş olması, eseri daha da işlevsel kılıyor.
1915 Öncesinde Osmanlı Ä°mparatorluÄŸu’nda Ermeniler, 19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyılın başında uÄŸradıkları katliamlarla yaÅŸadığı coÄŸrafyadan bugün artık tamamıyla silinmiÅŸ olan kadim bir halkın detaylı bir fotoÄŸrafını sunuyor.