Alparslan Türkeş: Devlet Fetişizminden Devlet Taşeronluğuna Bir Yolculuk

Toplum ve Kuram Dergisi, Portreler Dizisi

Birçok kişinin yalnızca Milliyetçi Hareket Partisi’nin lideri ve Türk devletinin kurguladığı hegemonya projelerinin değişmez ortağı olarak tanıdığı Alparslan Türkeş’in siyasi yaşamını tarihsel bir perspektiften okumak, ulus-devlet gölgesinde yeşeren faşist hareketin tarihsel işlevini, faaliyetlerini ve açmazlarını görmek bakımından aydınlatıcı olacaktır.

Alparslan Türkeş’in siyasi yaÅŸamında en önemli dönüm noktası, 1960 darbesini gerçekleÅŸtiren kadro tarafından oluÅŸturulan Milli Birlik Komitesi (MBK) bünyesinde yer alan ve öncülüğü Türkeş’in yaptığı ‘Ondörtler’ grubunun tasfiye edilmesi olmuÅŸtur. MBK içerisinde oluÅŸturulan bu hizip, yönetimin sivil siyasetçilere devredilmesini deÄŸil, ordunun yönetimde kalması gerektiÄŸini savunmaktaydı. Lakin TürkeÅŸ ile birlikte hareket eden 14 MBK üyesi yurt dışına sürüldü.

Türkeş’in devlet erkinden bağını [görünürde] koparan bu dönüm noktasıyla, yani 1960 yılı itibariyle, Türkeş’in bir ulus-devlet projesi çerçevesinde Türk ırkçılığını yukarıdan aşağıya gerçekleştirme isteği
suya düşmüştür. Sonrasında ise Türkeş; bir yandan sivil ve askerî bürokrasi ile bağlantılarını muhafaza ederek devlet kurumları içerisine sızmaya, diğer yandan da toplum içerisinden ırkçı bir mobilizasyon yaratarak parlamento aracılığıyla siyasi hedeflerine ulaşmaya çalışmıştır.

TürkeÅŸ, 1917 yılında dönem itibariyle Ä°ngilizlerin kontrolünde olan Kıbrıs’ta dünyaya gelmiÅŸtir. Ailesi Ä°stanbul’a taşındıktan sonra askerî kariyerinin baÅŸladığı 1936 yılında Kuleli Askeri Lisesi’ne yazılmış, buradaki eÄŸitimini tamamladıktan sonra Ankara Harp Akademisi’nde devam etmiÅŸ ve buradan mezun olmuÅŸtur. Türkeş’in, Türk ırkçılığına iliÅŸkin fikirlerinin oluÅŸmasında Nihal Atsız önemli bir rol oynamıştır. Ä°kinci Dünya Savaşı’nda Almanlar’ın Sovyetler BirliÄŸi karşısında yenilgiye uÄŸramasıyla, Kafkaslar’a iliÅŸkin, olası bir geniÅŸlemeci politika ihtimali Türkiye için ortadan kalkmıştır. ‘Turancılar’, bürokrasi kademelerindeki Sovyet etkisinin yansıması olarak deÄŸerlendirdikleri bu durumu protesto etmek için, Nihal Atsız öncülüğünde 1944 yılında Ankara’da bir gösteri düzenlemiÅŸlerdir. Türkeş’in de katıldığı bu gösteri sonrasında ‘Türkçülük Davası’ olarak bilinen yargılama süreci baÅŸlamış ve dava süreci boyunca TürkeÅŸ bir yıl kadar hücre cezası almıştır.¹

Türkiye’nin, soğuk savaş atmosferinde, Orta Doğu’da, ABD’nin uydusu haline geldiği 1950’ler sürecinde iki yıl boyunca Pentagon’da NATO Türk Temsil Heyeti üyeliği yapan Türkeş, 1960 yılında darbe gerçekleştirilirken darbeyi radyodan tüm Türkiye’ye duyuran kişi olmuştur. MBK’den tasfiye edilmesinden sonra Türkiye’nin Hindistan Büyükelçiliği’nde müşavir olarak çalışmaya başlamıştır. 1965 yılında yeni anayasanın yarattığı görece demokratik ortamda ivme kazanan partiler arasında yer alan Cumhuriyetçi Köylü Millet Partisi’ne katılmış, genel başkan olduktan sonra da partinin adını 1969 yılında Milliyetçi Hareket Partisi olarak değiştirmiştir.

1960’ların ikinci yarısından itibaren Türkeş’in Türkiye siyaset arenasındaki temel misyonu, dalga dalga geliÅŸmekte olan sosyalist hareketi durdurmak, engellemek ve bitirmek adına tabandan örgütlenen karşı-devrimci bir hareket yaratmak olmuÅŸtur. 1968 hareketini kırmak için solculara yönelik politik ÅŸiddet eylemleri gerçekleÅŸtirecek gençleri, ideolojik ve silahlı mücadele eÄŸitiminden geçirmek amacıyla 1969 yılında sayısı 45’i bulan ‘Komando Kampları’nı kurmuÅŸtur.² Türkeş’in öncülüğünü yaptığı bu faÅŸist hareketin ideolojik çerçevesi, sosyalizmin önerdiÄŸi tüm ilerici, siyasi ve toplumsal dönüşüm taleplerinin karşısında konumlanan ve ‘Dokuz Işık Doktrini’ olarak bilinen eklektik korporatizme yaslanmaktaydı.³ Anayasal kısıtlamalarla bunalan Demirel’in saÄŸcı Adalet Partisi hükümetlerinin himayesi altında, Türkiye’de faÅŸist hareketi adeta siyasi taÅŸeronluk pozisyonuna sürükleyen TürkeÅŸ, oynadığı rolü 1970’lerde daha ileri safhalara taşıyacaktır. Bu süre zarfında Türkeş’in karşılaÅŸtığı en ciddi muhalefet örneÄŸi, Türkiye sol hareketinin ve Kürt hareketinin protestoları nedeniyle 1975 AÄŸustosu’nda Türkeş’in Diyarbakır’da yapmayı planladığı konuÅŸmayı gerçekleÅŸtiremeden Diyarbakır’ı terk etmek zorunda kalmış olmasıdır.⁴ FaÅŸist hareket; siyasi tutuklular için 1974 yılında Ecevit-Erbakan hükümetinin genel af ilan etmesiyle toplumsal alana dönen devrimcilerin faaliyetleriyle artan sol kitleselleÅŸme karşısında, politik ÅŸiddete çok daha yoÄŸun bir ÅŸekilde sarılacaktır.

TürkeÅŸ, 1970’lerde MHP’nin ağırlıklı olarak Orta Anadolu’dan aldığı sınırlı oy oranlarına (%8’in altında) raÄŸmen, Milliyetçi Cephe hükümetlerinde orantısız bir ÅŸekilde güç elde ettiÄŸi süreçte BaÅŸbakan Yardımcısı ve Devlet Bakanı olmuÅŸtur. Türkeş’in öncülük ettiÄŸi faÅŸist hareket bir yandan EÄŸitim Bakanlığı’nda kadrolaÅŸmaya giderken⁵ diÄŸer yandan da polis teÅŸkilatı içerisinde örgütlenmeye hız vermiÅŸtir. TürkeÅŸ liderliÄŸindeki MHP, II. Milliyetçi Cephe Hükümeti çöktükten sonra tedricen saÄŸcı egemen bloktan dışlanmış ve yaÅŸadığı siyasi açmazı sol kadrolara ve kitlelere yönelik ÅŸiddetin dozunu artırarak aÅŸmaya çalışarak sıkıyönetimin ilan edilmesi için elinden geleni yapmıştır.⁶ İçinde kontrgerilla unsurların da bulunduÄŸu faÅŸist hareket, MaraÅŸ Katliamı gibi giriÅŸimlerle yüzlerce insanın ölümüyle sonuçlanan kanlı bir sürece imzasını atmış ve darbenin kitleler nezdinde meÅŸruiyetini saÄŸlayan ÅŸiddet olaylarının önlenemez bir boyuta ulaÅŸmasında önemli bir rol oynamıştır.

Her ne kadar Alparslan TürkeÅŸ darbe gecesi tutuklanamayan tek siyasi parti baÅŸkanı olsa da, 12 Eylül 1980 gecesi sonrasında militarist rejime teslim olmuÅŸtur. Lakin 1970’ler boyunca neo-liberal darbeyi gerçekleÅŸtiren cuntacıların deÄŸirmenine su taşımış olması, 218 Ãœlkücü ile birlikte idam cezasıyla yargılanmasını ve 4,5 yıl kadar hapis yatmasını engelleyememiÅŸtir.⁷ Türkeş’in kurduÄŸu siyasi çizgi, Türk devleti adına sol siyasete karşı savaÅŸmasına raÄŸmen, 12 Eylül sürecinde kurban edildiÄŸini “Fikrimiz iktidarda biz zindandayız” cümlesiyle ifade etmiÅŸtir. Binlerce siyasi cinayet iÅŸleyen radikal milliyetçi bir harekete öncülük etmiÅŸ olmasına raÄŸmen, 1985 yılında beraat eden TürkeÅŸ ve 1987 yılında siyasi yasağı kalkınca yeniden meydanlara dönmüştür. 12 Eylül darbesinin Ãœlkücü hareket nezdinde yarattığı ideolojik etkilerden en önemlisi, 1980 öncesi var olan radikal Türk milliyetçiliÄŸini TürkeÅŸ öncülüğünde Sünni-Ä°slam perspektifi ile tedricen yoÄŸurmaya baÅŸlanması olmuÅŸtur.⁸ Lakin TürkeÅŸ, 1990’lı yıllara, Ãœlkücü hareket bünyesinde ortaya çıkan Ä°slamcı savrulmaları -Muhsin YazıcıoÄŸlu vakasında görüldüğü gibi- tasfiye ederek, devlet tasdikli radikal Türk milliyetçiliÄŸini yükselen Ä°slamcı siyasetten arındırarak girmiÅŸtir. 1990’larda örgütsel ve ideolojik katılıklarından sıyrılan, Kemalist Türkçülüğün temel elementlerini, muhafazakârlık potasında eriterek dönüşen Ãœlkücü hareket, 1990’lardan sonra Kürt karşıtlığı ile Türkiye siyasi rejiminin merkezinde konumlanmıştır.

İçinde kontrgerilla unsurları barındıran faşist hareketin kadroları, Kürt hareketinin silahlı mücadeleye başlamasına paralel olarak, 1980’lerin ikinci yarısından itibaren, devletin kolluk kuvvetleri içerisinde yer alma, karşı-eğilim örgütlenmesi ve sivil alanlarda vekaleten politik şiddet kullanılması bakımından yeni hegamonik projeye eklemlenmiştir. Türkeş’in 1997 yılında hayatını kaybetmesi sonrasında PKK karşıtlığı sayesinde, tarihi boyunca görmediği kadar yüksek oy oranlarına ulaşacak olan MHP, Devlet Bahçeli liderliğinde artık merkezî siyasete oynayacaktır. Türkeş’in cenaze törenine katılanlara bakıldığında, kendisine vefa borcu hissedenlerin ortak paydasının tekçi Türk ulus-devletinin bekasının yılmaz savunuculuğu olduğu görülecektir: Süleyman Demirel, Tansu Çiller, Necmettin Erbakan ve Fethullah Gülen.

NOTLAR:
1- Nihal Atsız, yargılama sürecinde Kürtlerin ve Arapların hain olduğuna dair birçok örnek vererek ırkçı olmadığını, ırkçılık yaparak savunmaya çalışmıştır.
2- Sosyalizm ve Toplumsal Mücadeleler Ansiklopedisi, İstanbul: İletişim Yayınları, 1988, s. 2106-2109.
3- Alparslan Türkeş, Temel Görüşler, İstanbul: Dergah Yayınları, 1976, s. 45-69.
4- Özgürlük Yolu, ‘Diyarbakır Olayları: FaÅŸistlerin Oyunları Geri Tepti’, Sayı 3 (1975), s. 85.
5- Çağlar Keyder, State and Class in Turkey: A Study in Capitalist Development, London, New York: Verso, 1987, s. 215.
6- Sosyalizm ve Toplumsal Mücadeleler Ansiklopedisi, İstanbul: İletişim Yayınları, 1988, s. 2324.
7- Latin Amerika’da da gerçekleştirilen neo-liberalizme geçiş darbelerinde başvurulan İki Şeytan Teorisi Türkiye’de de sahneye konmuştur. Bu strateji doğrultusunda, cuntacılar esasen sol ve sosyalist hareketi bitirme gayretinde olsalar da, darbe sonrası süreçte toplumun depolitizasyonuna ve liberal demokrasiye geçişe meşruiyet yaratabilmek amacıyla –niceliksel olarak sol hareketten kat be kat daha az olsa da- aşırı sağcı unsurların tasfiyesini de hedeflemiştir.
8- Nergis Canefe ve Tanıl Bora, ‘Intellectual Roots of Anti-European Sentiments in Turkish Politics: Th e Case of Radical Turkish Nationalism’, Turkish Studies, Volume 4, Issue 1 (2003), s. 133.

Portreler Dizisi 1 – Şükrü Kaya: Soykırım, İnkâr ve Asimilasyon

Portreler Dizisi 2 – Mahmut Esat Bozkurt: Kemalizme Giriş

Portreler Dizisi 3 – Şükrü Saraçoğlu: Almancı ve Türkçü Başvekil

Portreler Dizisi 4 – Ali Saip Ursavaş: Şeyh Said’i Astıran Urfa ‘Kahramanı’

Portreler Dizisi 5 – Sıdıka Avar: Bir Türkleştirme Misyoneri

Portreler Dizisi 6 – Celal Bayar: İttihatçı Bir Cumhurbaşkanı